'Wilt u de ministers uw wijsheid meegeven': in dit dorp wordt nog voor ministers gebeden

Als de Reformatie ergens haar sporen heeft achtergelaten, is het in Waddinxveen. Het dorp ligt in een strook die wel wordt geassocieerd met zware bijbels en zwarte kousen. Eén pot nat? Eerder een kleurrijk spectrum van rekkelijken en preciezen.

Bezoekers van de Oud Gereformeerde Gemeente willen eigenlijk niet op de foto, omdat een fotograaf op zondag niet dient te werken. Beeld Marcel van den Bergh

Op deze zonnige zondagochtend in oktober wordt de vraag opgeworpen of dat wel nodig was, nog een kerk in Waddinxveen. 'Waar al zoveel kerken zijn.'

Het Gouweplein, een commercieel centrum dat een paar jaar geleden aan het Zuid-Hollandse Waddinxveen werd vastgeplakt, ligt nog stilletjes te blinken van nieuwigheid. Alleen cultureel centrum De Kroon is al wakker. In een kerkdienst zal bovenstaande vraag later deze zondag aan de orde komen.

Maar eerst wordt gezongen van een God die greater en stronger is. Er wordt geput uit Genesis 20 om te vertellen over de moed die Jozef betoonde gedurende zijn gevangenschap. En er wordt gebeden voor premier Rutte, die zich de afgelopen week weer eens door een formatie heeft geloodst.

Een kleurrijk spectrum van rekkelijken en preciezen

Als de Reformatie ergens haar sporen heeft achtergelaten, dan is het in Waddinxveen. Het protest van Maarten Luther tegen de rooms-katholieke moederkerk ligt 500 jaar later in splinters aan de oever van de Gouwe. Nog geen dertigduizend inwoners en een protestants palet dat reikt van vrijzinnig tot orthodox.

Waddinxveen ligt in een geografische strook die buitenkerkelijke buitenstaanders kenmerken met loodzware bijbels en zwarte kousen. De biblebelt lijkt daarmee één pot nat, maar is in werkelijkheid een kleurrijk spectrum van rekkelijken en preciezen - althans in Waddinxveen.

Toen Bert Cremers in 2009 als burgemeester aantrad, had hij zich heilig voorgenomen dat palet zo snel mogelijk te doorgronden. Een eerste burger dient te weten hoe het zit met al die gezindten en afscheidingen. Vrijdag ging de 68-jarige Cremers, geen kerkganger, met pensioen. En? 'Ik heb het na een half jaar al opgegeven. Het bleef voor mij onbegrijpelijk.'

De kwestie koopzondag

De plaatselijke politiek weerspiegelt de religieuze verhoudingen in Waddinxveen. De PCW, een samensmelting van protestantse partijen, is de grootste fractie in de gemeenteraad. Daarnaast vormt het CDA een eigen vertegenwoordiging in de raad.

De koopzondag is daarmee het grootste twistpunt in Waddinxveen. Anders dan in omliggende gemeenten wordt de zondagsrust nog altijd geëerbiedigd, ook al heeft de meerderheid van de bevolking zich in een enquête uitgsproken voor invoering van koopzondagen. De kwestie, die al aanleiding was voor menige crisis, is nu vooruitgeschoven tot na de verkiezingen.

Laatste loot aan de stam is Impact, een evangelische gemeente waarvan de laatste letter als een kruis wordt afgebeeld. Aanvankelijk deed een buurthuis dienst als kerk, nu doet het cultureel centrum dat met de bijpassende ongedwongenheid van een kopje koffie aan de bar.

Arjan Hogebrug is een voorganger in spijkerbroek. Maar eerst is hij de basgitarist die, als de muziek het toestaat, zijn rechterarm in de hoogte steekt om met geopende hand naar nog iets hogers te reiken. Veel kerkgangers doen het hem na tijdens deze in softrock gedrenkte getuigenissen.

Uitbundige manier

Evangelische gemeenten beleven het geloof op een uitbundige manier en kennelijk was daaraan grote behoefte in Waddinxveen. De Kroon zit deze zondagochtend vol twintigers en dertigers. Hun kinderen hollen van binnen naar buiten en weer naar binnen.

Kerkgangers vertellen hoe ze zelf zijn opgevoed volgens de traditionele waarden van het geloof en hoe ze vervolgens afhaakten. Het jubelende karakter van Impact vult het gat dat werd geslagen. Daarmee is de vraag die Arjan Hogebrug opwierp, die van nóg een kerk, ook meteen beantwoord.

De Kruiskerk in Waddinxveen, afgelopen zondag. De gemeente van de Gereformeerde Kerk Vrijgemaakt is relatief nieuw in het dorp. Beeld Marcel van den Bergh

Werkplekken

Waddinxveen is een dorp dat tot ver in de vorige eeuw zijn geld verdiende met de verwerking van hout. Een enkele meubelzaak herinnert nog aan dat verleden. Nu vormt de dienstensector de voornaamste bron van inkomsten. Waddinxveen heeft een centrale positie in de Randstad en de Gouwe is een belangrijke route voor de binnenvaart.

Meer en meer wordt de gemeente een uitvalsbasis voor tweeverdieners met geografisch uiteenlopende werkplekken. Toch speelt de kerk nog altijd een grote rol. In het onderzoek Geloven in Nederland, vorig jaar voor het laatst uitgevoerd, gaf 31,2 procent van de geënquêteerden aan regelmatig een kerkdienst te bezoeken. Landelijk is dat de helft minder.

Als een prijs mocht worden uitgereikt voor de mooiste kerk in Waddinxveen, dan zou die naar Zuidkade 59 gaan. Daar vond de Remonstrantse Broederschap in 1835 een plekje buiten de dorpskern. Waddinxveen was in de 19de eeuw niet veilig voor religieuze richtingen die afweken van het hervormde pad.

Van Vollenhoven

In de huidige waaier van protestantisme zijn de remonstranten het meest vrijzinnig. Christendom en humanisme worden verweven in een geloof waarin het woord van de mens evenveel waard is als dat van God.

De eerste steen van het Waddinxveense kerkje werd in 1835 gelegd door een zekere Joan van Vollenhoven. Prins Pieter, een nazaat, markeerde 142 jaar later met zijn naam een grote renovatie. Volgens dominee Martijn Junte viel dat samen met een opleving van het remonstrantse gedachtengoed in Waddinxveen.

Inmiddels vreest hij dat de neergang definitief is ingezet. Toen Junte in 2010 als pastoraal werker voor het eerst aan de slag ging aan de Zuidkade telde de plaatselijke gemeente nog honderd leden. Sinds zijn terugkeer als predikant, anderhalf jaar geleden, heeft de vergrijzing onbarmhartig toegeslagen. Waddinxveen telt nog maar zestig remonstranten.

Sterfhuisconstructie

Een door hem in gang gezette fusie met het nabij gelegen Alphen aan den Rijn lijkt voorgoed gestrand. Nu vreest Martijn Junte de predikant te worden die het licht uitdoet. Zijn aanstelling is teruggebracht naar minder dan zes uur. 'Dit lijkt uit te draaien op een sterfhuisconstructie.'

Aan de andere kant van het spectrum bevindt zich de Oud Gereformeerde Gemeente. 'Dan kom je terecht in de wereld van Jan Siebelink', zegt dominee Egbert Brink. Hij verwijst daarbij naar de roman Knielen op een bed violen, waarin Siebelinks vader zich aansluit bij een predikant die een bittere orthodoxie verkondigt.

Pogingen om Siebelinks wereld in Waddinxveens perspectief te zetten, lopen stuk. De plaatselijke gemeente, die samenkomt in een onopvallend gebouw op een bedrijventerrein, houdt de boot af. Men vreest een artikel dat de spot drijft met het Oud Gereformeerde gedachtengoed.

De vrijgemaakten

Zelf is Brink verbonden aan de Gereformeerde Kerk Vrijgemaakt. De naam doet verwantschap vermoeden, maar die veronderstelling werpt Egbert Brink in zijn kantoortje achter de Kruiskerk verre van zich. Gereformeerd heb je in Waddinxveen in vele varianten en de vrijgemaakten rekenen zichzelf tot de rekkelijken.

De GKV is een relatieve nieuwkomer. Van oudsher drukt de hervormde kerk (Brink: 'Nogal zwaar op de hand') zijn stempel op de gemeente. In de vorige eeuw zijn de vrijgemaakten vanuit omliggende gemeenten naar Waddinxveen opgetrokken en hebben inmiddels hun eigen godshuis. Egbert Brink: 'We zijn in korte tijd van 400 leden naar 800-plus gegaan.' Ook in de Kruiskerk opvallend veel kinderen bij de dienst, hier wel met zitvlees.

Op deze zondag draait de dominee overuren. Om kwart voor negen gaat Brink voor de eerste keer voor in gebed. Hij is nauwelijks klaar of het andere deel van vrijgemaakt Waddinxveen staat al te popelen. En de volhouders kunnen 's middags om half vijf nog eens bij hem terecht voor hun zieleheil.

Luther in Waddinxveen

Stel dat Maarten Luther vijfhonderd jaar na de Reformatie zijn heil zocht in Waddinxveen. Waar zou hij terecht kunnen? 'Dan liggen wij niet ver weg', zegt dominee Egbert Brink van de Gereformeerde Vrijgemaakte kerk.

Hij legt een gemeenschappelijk verband met de Lutherroos, een symbool waarin Luther zijn religieuze opvatting verbeeldde. Met een witte roos maakte hij duidelijk dat het geloof een bron was voor troost en vreugde. Brink: 'Zo staan wij er ook in.'

Zijn collega Martijn Junte van de Remonstrantse Broederschap is minder zeker van zijn zaak. 'Je bent bij zo'n vraag geneigd te denken aan behoud van tradities. Maar dat is een misverstand. Als je vasthoudt aan wat je hebt, terwijl de tijden veranderen, raak je de context van de oorspronkelijke boodschap kwijt.'

Net als zijn collega Arjan Hogebrug staat Brink in zijn preek stil bij de vorderingen in de kabinetsformatie. 'Wilt u de ministers uw wijsheid meegeven, zodat ze weten wat heilzaam is.' Het klinkt allemaal wat plechtstatiger dan bij Impact en dat is ook precies het verschil tussen beide kerkdiensten. Waar Hogebrug de ene zondag in alle eenvoud bidt om eenheid binnen de kerken, spreekt Brink op de andere zondag van 'vereniging onder Uw woord'.

Lang was dat een vergeefse oproep, maar nu wordt daarvan werk gemaakt op initiatief van Willem Maarten Dekker, predikant van De Morgenster (hervormde wijk zuid). Met uitzondering van de Oud Gereformeerden hebben alle geloofsrichtingen elkaar gevonden in eensamenwerkingsverband. Arjan Hogebrug: 'De tijd dat we stellingen op elkaars kerkdeuren spijkerden, ligt nu wel achter ons.'


'Voor soberheid en spaarzin kwamen kooplust en een hang naar luxe in de plaats'

Vijfhonderd jaar na de stellingen van Luther is het de vraag hoe sterk het protestantisme nog wordt beleefd in Nederland. 'Ik zie een causaal verband tussen calvinisme en de democratie.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden