WILLEN MOSLIMS WEL INTEGREREN?

NEDERLAND maakt een ontnuchteringsproces door. Het ideaal van de multiculturele samenleving heeft plaatsgemaakt voor de roep om aanpassing. Twee jaar geleden, bij de oprichting van het Koerdische parlement in Den Haag, sprak minister Dijkstal nog ferme woorden over de vrijheid van meningsuiting, die hier grondwettelijk voor iedereen zou zijn gewaarborgd....

DIRK-JAN VAN BAAR

Zonder pardon werd een demonstratieverbod afgekondigd. Er kwamen controles op de wegen naar Den Haag, en voor Turken gingen de grenzen dicht. De media, die vier jaar geleden Duitsland nog aanklaagden vanwege de aanslag in Solingen, reageerden eerder begripvol dan afkeurend.

Men verlangt meer alertheid van de autoriteiten tegenover clubs als de PKK en de Grijze Wolven, die niet terugschrikken voor intimidatie en geweld. De overheid (de BVD) heeft weinig zicht op wat er onder immigranten gaande is, een onwetendheid die eerst heilzaam was, maar nu speculaties en verdachtmakingen voedt.

De tegenstelling tussen de Koerdische PKK ('marxisten') en de Turkse Grijze Wolven ('fascisten') laat zich nog enigszins vangen in vertrouwde begrippen. Daarbij kunnen Nederlanders zich troosten met de gedachte dat de Turks-Koerdische kwestie hun zaak niet is. Veel ingewikkelder - en gevoeliger - is de religieuze factor.

Niets is angstaanjagender dan fundamentalistische moslims. Tegelijkertijd hopen we dat de islam een tolerante godsdienst is, zoals ons vaak wordt verzekerd. Verder bemoeien we ons er niet mee. Voor veel Nederlanders zijn al die religies niet alleen irrationeel, maar ook nauwelijks uit elkaar te houden. Vaag is er iets bekend over soennieten en sji'ieten, maar als die elkaar de koppen willen inslaan, moeten ze dat thuis doen en niet hier. Minderhedenexperts, die zich soms ook als zaakwaarnemers opstellen, leggen daarentegen de nadruk op de disciplinerende en opvoedende kanten van de islam, die de 'ontwortelde' migrant houvast moet bieden.

De islam als brenger van normen en waarden (waarvoor de moskeevereniging Milli Görüs zich inzet), dat klinkt alweer een stuk beter. Het spoort bovendien met de blijde boodschap van het christendom, dat ook het beste met de mensen voorheeft. Wat ligt dan meer voor de hand dan de oprichting van een islamitische zuil, zoals protestanten en katholieken die vroeger hadden?

Het is een verleidelijke, maar ook erg Nederlandse gedachte. Het zou natuurlijk prachtig zijn als er een islamitische Romme opstond. Maar de huidige Turkse premier Erbakan, leider van de islamitische Welvaartspartij waarmee Milli Görüs banden heeft, is geen Lubbers of Ruys de Beerenbrouck.

Wat Turkije node mist, is een islamitische pendant van de Europese christen-democraten. Het zou mooi zijn als Helmut Kohl daarbij zou willen helpen, maar dit probleem kunnen de Turken alleen zelf oplossen. De islamitische wereld is, om met Bolkestein te spreken, verstoken gebleven van de grote vormende gebeurtenissen van West-Europa. Een renaissance, reformatie of verlichting is er niet geweest.

Dat kan men de huidige Turken niet kwalijk nemen. Sterker, sinds het begin van de 19de eeuw waren de Ottomaanse sultans al geïnteresseerd in hervormingen naar westers model. En de moderne republiek van Kemal Atatürk is verwoed bezig met een inhaalslag, waarbij de islam als grootste obstakel geldt.

Het idee van een achterlijke islam is niet alleen een westers vooroordeel, maar leeft ook bij de Turkse elite zelf. Vandaar dat het moderne Turkije grote waarde hecht aan zijn seculiere karakter. Maar de scheiding tussen kerk en staat heeft ook iets krampachtigs. In feite wordt de godsdienst onderdrukt.

Voor de grote meerderheid van de bevolking bleef de islam het authentieke religieuze gevoel, maar de islam moest het op politiek gebied zonder vertegenwoordigers stellen. De huidige islamitische premier Erbakan is dan ook geen steunpilaar van het moderne Turkije, maar een uitdager waarvan niet vaststaat of hij door het systeem kan worden ingekapseld.

In Nederland kijken we ontspannen tegen hoofddoekjes aan. Maar binnen de - gepolariseerde - politieke context van Turkije, is het een provocatie om ze in het openbaar te dragen. In Nederland zien we de islamisering zoals die hier onder Turken plaatsvindt, als uiting van hun oorspronkelijke identiteit. Het is echter ook een reactie op een modernisering - zowel hier als in Turkije - waarvan men zich buitengesloten voelt, en daarmee politieker, kunstmatiger en zelfs 'moderner' dan men doorgaans denkt.

Binnen deze context wordt zoiets onschuldigs als het dragen van hoofddoekjes een weigering om zich aan te passen. Men schept dan geen 'zuil' waarin islamitische emancipatie kan plaatsvinden, maar een getto waarin men zichzelf opsluit. Voor de islam is in Europa slechts plaats als die zich uit eigen beweging tot het privédomein beperkt. Of de politieke islam in Turkije die bescheidenheid kan opbrengen, staat nog te bezien. Maar dat deze spanning zijn weerslag zal hebben op Turken (en Koerden) in Nederland, is onvermijdelijk.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden