Willem Dafoe in Cannes.

Profiel Willem Dafoe

Willem Dafoe was ‘niet knap genoeg’ voor de klassieke leading man, maar dat is juist zijn geluk

Willem Dafoe in Cannes. Beeld Getty Images

Willem Dafoe (63) – momenteel te zien als Van Gogh in At Eternity’s Gate – is pas op de helft van zijn carrière. 

Op de dag na de wereldpremière van At Eternity’s Gate wees Willem Dafoe een groepje journalisten, onder wie die van de Volkskrant, op de overlijdensstatistiek van de negentiende eeuw. ‘Kun je zo op Google vinden. Toen Vincent van Gogh leefde, was de gemiddelde levensverwachting veertig. Nu is dat zeventig.’

Hij wilde maar zeggen: die leeftijdskloof tussen de schilder in de film (37, bij z’n dood) en de acteur die hem vertolkt, is relatief. ‘Ik ben drieënzestig, ja.’ Brede grijnslach. ‘Kan ik niet doorgaan voor… vierenveertig?’

Daar zit wel iets in. Dafoe kán doorgaan voor een veertiger, eigenlijk als sinds z’n dertigste, toen de pezige ashtanga yoga-adept en veganist z’n markante uiterlijk zomaar cadeau kreeg, van de natuur.

Willem Dafoe. Beeld Tristan Fewings/Getty Images

Wellicht zag u de piepjonge en nog gave Willem Dafoe van vóór dat moment ooit optreden, hier in Nederland. Als u zich niet liet afschrikken door experimenteel toneel en in de jaren zeventig wel eens het Amsterdamse Mickery-theater bezocht, zou dit zomaar kunnen. De toen nog onbekende Amerikaanse acteur speelde daar geregeld, met een toneelgezelschap uit Wisconsin. Maar de kans dat iemand uit het publiek dat gladde jongensgezicht van toen zomaar verbindt aan het latere hoofd van de Amerikaanse acteur, is niet zo groot. Kijk maar op YouTube, naar de registratie van een stuk van Theatre X uit 1975. Je ziet een soort Brad Pitt, met halflange blonde lokken. Maar het ís Willem Dafoe.

Ergens in de tien jaar voltrok er zich een verandering in diens gelaat. Alsof iemand met viltstift scherpe lijnen en accenten aanbracht in de eerder in potlood geschetste schedelomtrek. Voortaan bestond Dafoe uit geprononceerd jukbeen. Zie die perfect geplooide hoeken om de brede mond. Of dat permanent gefronste ornament boven de neus. Al zichtbaar in 1986, toen de 31-jarige Dafoe zo grandioos operatesk stierf als Platoons Sergeant Elias, op de hielen gezeten door de vietcong en met de armen opgeheven tot de hemel. De scène (en pose) die Martin Scorsese deed besluiten toch maar Dafoe te vragen als Jezus in The Last Temptation of Christ, en níet Christophen Walken.

‘Ik had je buurjongen kunnen zijn’, zei Dafoe eens tegen The Hollywood Reporter, ‘áls je buurjongen in een mausoleum woont’.

Oscar

Bij het ter perse gaan van deze Volkskrant Magazine is Dafoe nog genomineerd voor een Oscar voor At Eternity’s Gate. Verre van kansloos ook, voor z’n lucide spel als Van Gogh in de biografische film van Julian Schnabel, die momenteel draait in de Nederlandse bioscopen. Collega Christian Bale ligt voor in de peilingen, uitgedost als vicepresident Dick Cheney in Vice. Ook is er nog Rami Malek in de huid van Freddie Mercury. Maar mocht Dafoe wéér niet winnen - het is z’n vierde Oscarnominatie, en tweede op rij – resteert er nog tijd voor een herkansing, afgaand op z’n genen; vader Dafoe werd 97.

William James Dafoe, vernoemd naar die vader, werd 22 juli 1955 geboren in Appleton en groeide op als jongste in een gezin van acht. Beide ouders werkten in het ziekenhuis, en het gros van z’n broers en zussen volgde in de familiebranche; oudste broer Donald is een vermaard transplantatiechirurg. William, die z’n later tot Willem verbasterde artiestennaam níet in Amsterdam oppikte (een Amerikaanse jeugdvriend noemde hem zomaar zo), zag z’n artisticiteit ontbolsterd toen hij als tiener van school werd getrapt. Porno, oordeelde de schoolleiding over Dafoe’s met de schoolcamera geschoten filmpje over een lokale nudist en satanist; de politie werd erbij gehaald. Willem/William verliet het ouderlijk huis, sliep een poos op de bank van een vriend in Milwaukee, waar hij in contact kwam met de lokale acteursscène.

Tandstompjes

Wie Dafoe’s naam invoert op de filmwebsite IMDB, treft meer dan honderd filmtitels achter zijn naam. De allereerste – uit 1980 – was meteen legendarisch. Heaven’s Gate, de peperdure geflopte western van Michael Cimino, die de mede door Charlie Chaplin opgerichte studio United Artists deed kapseizen - een kantelmoment in de Amerikaanse filmgeschiedenis. Na het echec was ‘new Hollywood’ voorbij, die in de jaren zestig ingezette periode waarin (jonge) regisseurs het voor het zeggen hadden. Voortaan namen de studio’s de teugels weer ferm in handen. Dafoe werd een behoorlijke bijrol beloofd door Cimino, maar de Deerhunter-regisseur bestelde horden acteurs (en paarden), die hij rustig maandenlang op de set te Montana liet niksen. Toen Dafoe eens op het verkeerde moment lachte, om een mop van een collega, zei Cimino slechts ‘Willem, ga weg’. En dat was het; een dag later zat de jonge acteur in een vliegtuig naar huis. Wie goed oplet, kan Dafoe nog wel voorbij zien flitsen in de film.

Aanvankelijk zag Hollywood meer kwaad dan goeds in de acteur – vaak werd hem de rol van hele of halve slechterik toebedeeld. David Lynch stuurde z’n acteur naar de tandarts, die plaatjes met viezige tandstompjes aanbracht op het gebit van Dafoe, opdat die er nóg enger uitzag als gangster Bobby Peru (‘just like the country’), de man die per ongeluk z’n eigen schedel aan gort schiet in Wild at Heart (1990).

‘Ze zijn heel groot en heel blauw, en de lucht wordt erin weerspiegeld als in twee kraters gevuld met smeltwater’, schreef kunstcriticus Stefan Kuiper in deze krant, over Dafoe’s aan Van Gogh geleende ogen, ‘ze kijken de wereld in met de onschuld van een pasgeborene.’ Allemaal waar. Maar zodra de eigenaar grijnslacht, roert er vanzelf iets diabolisch door die onschuld. Dafoe, in 1988 een puike Jezus in de vanwege een vrijscène met Maria Magdalena door menig Christen vervloekte film van Scorsese, kan ook doorgaan voor een goed geluimde satan.

Een schaarse wél romantische hoofdrol in de erotische thriller Body of Evidence (1993), waarin Madonna brandend kaarsvet op z’n tanige lijf druppelde, flopte deerlijk – maar dit viel niet enkel Dafoe aan te rekenen. Met de jaren werd die almaar leniger, als acteur. Nu past hij in de jas van een Italiaanse cineast, voor het stemmige biografische drama Pasolini (Dafoe droeg de echte jas van Pasolini), maar gedijt hij óók in superschurk-harnas in Spider-Man – een rol die hem in 2002 wereldberoemd maakte binnen een doelgroep die hij nooit eerder aansprak; kinderen.

Dat Dafoe ‘niet knap genoeg’ werd geacht voor rollen als klassieke leading man, redeneerde Platoon-regisseur Oliver Stone ooit, is eigenlijk z’n geluk. ‘Dát is de reden waarom hij nog steeds zoveel werkt – Willem trapte nooit in die filmstervalstrik.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.