Weet jij veel? De bron van ?kijken, kijken, niet kopen?

Het klinkt in alle accenten en in alle uithoeken van de wereld, maar de herkomst is onduidelijk. Een zoektocht naar de bron van ‘kijken, kijken, niet kopen’....

Neerlandici aller provinciën verenigt u! Er is een onheilspellende lacune in de kennis van de Nederlandse taal. Hoeveel Nederlanders hebben zich niet geïrriteerd afgevraagd waar die verkoper van prutserige, overbodige, oerlelijke souvenirs het toch vandaan heeft.

‘Kijken, kijken, niet kopen.’

Maar er is geen etymoloog, geen lexicoloog, geen taalkundige die het weet.

En dat, terwijl deze uitdrukking toch niet van gisteren is. Jan-Willem Dieudonne voer in 1935 (!) met het schip de Sibajak naar de Oost. Zeilbootjes voeren langszij. Kooplui klommen in de mast, lieten hun waar zien en prijsden deze op curieuze wijze aan: ‘Kijken, kijken, niet kopen, je moeder is een oude hoer’. ‘Dat trok de aandacht van de passagiers’, verduidelijkt Jan-Willem.

Opmerkelijk genoeg is de tweede helft van de uitdrukking in de loop der tijd klaarblijkelijk uit de mode geraakt, (waarmee maar weer wordt aangetoond dat het voortschrijden van de tijd niet automatisch de teloorgang van goede zeden betekent).

Ook opmerkelijk: er zijn meer lezers van volkskrantreizen.nl die de uitroep ‘kijken, kijken, niet kopen’ voor het eerst op doorreis naar Indonesië hoorden. Om preciezer te zijn: in Port Said, Egypte.

L. van Zaltbommel voer als jeugdige stuurmansleerling voor het eerst in 1945 naar Indië. ‘In Port Said lagen we op de samenstelling van een konvooi te wachten om door het Suezkanaal te varen. De passagiersschepen werden overspoeld met Egyptenaren uit de haven die hun koopwaar uitstalden op het promenadedek. Daar ontstond het gezegde ‘kaike, kaike, niet koupe’.’

En ook Theo Jansen en Lamey kennen de uitdrukking van hun Indiëreis halverwege de vorige eeuw.

Wellicht dat vanaf daar de uitdrukking is meegevaren, de wereldzeeën over. Javajos hoort ‘m vaak in Indonesië. Jan Hoogland in Marokko. Geeske in Israël. Hans van der Lubbe in Italië. Totdat ze er gek van worden.

De eerste waarnemingen hebben we in kaart, de verspreiding ook, maar daarmee is de oorsprong nog niet achterhaald.

De taaladviesdienst van Onze Taal weet het ook niet. ‘Maar wij vermoeden dat het met de Hollandse zuinigheid te maken heeft.’ Lijkt logisch, al ziet sitebezoeker Paul dat anders: ‘Zo’n winkel of markt heeft ook een beetje een museumfunctie. Gewoon even kijken hoe de spulletjes er in zo’n land uitzien.’ Bovendien, zegt Pieter Voogt, is ‘kijken, kijken, niet kopen’ gewoon een doortrapte marketingtruc van de verkoper. ‘Er zullen veel Nederlanders zijn die vervolgens uit schuldgevoel iets kopen. Ons calvinistische geweten dat ons zuinig maakt (of ooit maakte) kan ook tegen ons worden gebruikt.’

Aardige zijstapjes, maar ze brengen ons alleen maar verder van het doel van onze queeste. De specialisten maar eens vragen. Dr. Jan-Wouter Zwart, universitair hoofddocent algemene taalwetenschap in Groningen komt met de volgende verklaring. ‘Het lijkt me een vrij voor de hand liggende uitspraak. Als mensen in een land zijn waarvan ze de taal niet kennen, gaan ze over op een soort telegramstijl. Werkwoorden worden niet meer vervoegd maar blijven infinitieven. Ik denk niet dat het één creatieve geest is geweest, die deze zin heeft bedacht. Zij wordt steeds opnieuw uitgevonden, zoals normale zinnen.’

Maar dr. Tanneke Schoonheim, projectleider descriptieve historische projecten van het Instituut voor Nederlandse Lexicografie vermoedt weer heel iets anders. ‘Het moet een zin zijn geweest uit een hoorspel op de radio, of uit een populair boek. Mensen vonden dat grappig, namen het over en het is een eigen leven gaan leiden. Net zoals bij uitspraken van Cruijff nu. Maar wie de zin voor het eerst gebruikte, ik heb geen idee.’

Hoog tijd dat de knappe koppen de archieven induiken, en er niet uitkomen voordat er een eenduidig antwoord is. Deze kwestie moet de wereld uit!

Michiel van der Geest

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden