ProfielAleksandr Loekasjenko

Wat voor leider is Aleksandr Loekasjenko?

De president van Belarus, Alexander Loekasjenko, spreekt journalisten toe tijdens verkiezingen in Minsk, december 2019.Beeld AFP

Hij is al tijden de langstzittende leider in Europa en sinds vorig jaar zelfs recordhouder in de voormalige Sovjet-Unie. Maar nu staat Aleksandr Loekasjenko (65) op het randje van de afgrond. Wat voor leider is hij? Waarom had hij het tij zo lang mee en gaat het nu mis?

1. Vadertje is vadertje niet meer

Als Aleksandr Loekasjenko in 1994 aan de macht komt, weet hij dat hij een ding goed kan: collectieve boerderijen runnen. Hij heeft het meer dan tien jaar gedaan en is opgegroeid met een melkmeisje als moeder. Dat de Sovjet-Unie niet meer bestaat bij zijn aantreden ziet hij niet als een probleem. Hij brengt de planeconomie gewoon terug.

Zijn idee om van Belarus een grote collectieve boerderij te maken, krijgt steun van een aanzienlijk deel van de bevolking. Die vreest dat de overgang van communisme naar kapitalisme chaos brengt. Loekasjenko stemt als enige parlementslid tegen de ontbinding van de Sovjet-Unie en belooft het land stabiel te houden. Dat lukt: salarissen en pensioenen worden op tijd uitgekeerd, de werkloosheid is laag en na zijn eerste termijn heeft Belarus een van de snelst groeiende economieën ter wereld. Loekasjenko krijgt de bijnaam batka, ‘vadertje’.

Maar die bijnaam hoort nu tot het verleden. De bevolking staat op straat en gelooft niet meer in Loekasjenko’s planeconomie. Die heeft eigenlijk nooit goed gewerkt, zeggen demonstranten. Want Loekasjenko heeft geen land gebouwd dat draait op gestroomlijnde staatsboerderijen, maar op goedkope Russische olie.

Loekasjenko heeft de ligging van zijn land altijd met succes uitgevent in Moskou. Hij beloofde samenwerking met Rusland in plaats van het Westen en kreeg daar goedkoop gas en olie voor terug. Belarus, een land zonder noemenswaardige oliereserves, werd een olieraffinaderij. In Loekasjenko’s tweede termijn kwam eenderde van de exportopbrengsten uit de verwerking en doorvoer van Russische olie. Dus draait de economie vast nu Rusland de oliekraan steeds verder dichtdraait – Moskou stelt sinds 2010 hogere eisen aan de tegenprestatie van Loekasjenko. 

En de tijd heeft ook niet stilgestaan in Belarus. De bevolking uit 1994 is een andere dan in 2020. Niet bevreesd voor de mogelijke chaos na het einde van een rijk, maar hongerig naar verandering en moderniteit. Mensen eisen democratie, markthervormingen en hebben op eigen houtje een succesvolle ict-industrie opgezet.

Maar de president zelf gaat niet mee met de tijd. Alle voorstellen tot markthervormingen blokkeert hij. Op de staats-tv loopt hij nog steeds op slippers aardappelen te rooien. De boodschap aan de bevolking is: doorwerken, dan gaan die economische problemen vanzelf over. Die oproepen nemen steeds waanzinnigere vormen aan. Toen het coronavirus Belarus bereikte en zeker 70 duizend mensen infecteerde, reed Loekasjenko stoïcijns op een tractor. ‘De tractor heelt alles.’

De bevolking had dan ook niets beledigenders voor Loekasjenko kunnen bedenken dan de stakingen die ze nu houden. De werkweigering bij staatsfabrieken drijft Loekasjenko tot driftbuien. Hij liep woedend weg toen hij maandag uitgejouwd werd door stakende fabrieksarbeiders. De vorming van een coördinerend stakingscomité noemde hij dinsdag ‘een poging tot een machtsgreep’.

2. De geopolitieke strateeg zit klem

Loekasjenko klopt zich graag op de borst dat Belarus onder hem niet in handen gevallen is van een ander land. ‘We hebben voor het eerst in onze geschiedenis een soeverein, onafhankelijk land opgebouwd’, zei hij dit weekend tegen demonstranten. ‘Wat willen jullie nou?’

Het behoud van soevereiniteit is inderdaad een prestatie. Belarus ligt ingeklemd tussen Rusland en lidstaten van de EU en de Navo, plus het westers georiënteerde Oekraïne. Oost en west zijn allebei bang Belarus te verliezen als bufferzone, en proberen er daarom zoveel mogelijk invloed te hebben. Het Westen houdt zich de laatste jaren meer op de achtergrond omdat het niet geafficheerd wil worden met Loekasjenko’s dictatoriale leiderschap, maar Poetin houdt vol.

De Russische president probeert de jarenlange Russische goedkope olieverstrekking om te zetten in gebiedsuitbreiding: via een integratieverdrag zou Belarus niet veel meer dan een provincie van Rusland worden. Loekasjenko weigert, want het zou het einde inluiden van de Belarussische onafhankelijkheid, en daarmee van zijn macht. Maar nu moet hij lijdzaam toezien hoe zijn economie in elkaar zakt doordat Poetin de energiesubsidies afbouwt.

Recente toenaderingen tot het Westen halen weinig uit. Loekasjenko kreeg weliswaar lof voor zijn kritiek op Ruslands annexatie van de Oekraïense Krim, maar zal voor concrete steun toch echt eerst democratische hervormingen moeten doorvoeren. Maar vrije verkiezingen zouden hem weer in eigen land de kop kosten.

Kortom, Loekasjenko zit klem. Dinsdag belde Poetin een voor een met Merkel (Duitsland), Macron (Frankrijk) en Michel (EU) om de situatie in Belarus te bespreken. Oost en west onderhandelen niet meer afzonderlijk met Loekasjenko, maar met elkaar, over hem.

3. De KGB-democraat

‘Het is beter om een dictator te zijn dan een homo’, zei Loekasjenko eens. Nee, hij heeft nooit een geheim gemaakt van zijn afkeer van westerse waarden. Uitslagen van verkiezingen zijn voor hem ook vloeibaar. ‘President Loekasjenko kreeg 93,5 procent van de stemmen’, zei hij over de officiële verkiezingsuitslag van 2010. ‘Maar mensen zeiden dat het getal niet Europees genoeg was, dus hebben we het wat lager gemaakt.’

Al voor de verkiezingen van vorige week zondag dreigde Loekasjenko demonstranten met een bloedbad als ze vreedzaam in opstand zouden komen tegen stemvervalsing: ‘Deze mensen zijn vergeten hoe voormalig Oezbeeks president Karimov in Andijan een coup onderdrukte door duizenden mensen neer te schieten.’

Het dodental na Loekasjenko’s verkiezing liep dinsdag op naar vier. Een 29-jarige directeur van een geschiedenismuseum in het provinciestadje Volkovysk werd dood aangetroffen. Hij had als stembureaulid geweigerd om een gefalsificeerde uitslag te ondertekenen. De oorzaak van de dood van een 19-jarige demonstrant was niet meteen duidelijk. Nog zeker 80 mensen worden vermist. Het is niet zeker dat zij in leven zijn na de bewijzen van martelingen en moord door de veiligheidsdiensten.

Loekasjenko haalt zijn schouders erover op. Ging het in zijn geliefde Sovjet-Unie niet ook zo? Hij noemt zijn demonstrerende bevolking, ook na de dodelijke slachtoffers, ‘ratten’, ‘drugsgebruikers’, ‘werklozen’, ‘alcoholisten’, ‘provocateurs’ en ‘landverraders’. Daarmee maakt hij aan de veiligheidsdiensten duidelijk dat hij aan hun kant staat, ondanks de martelingen. Zijn hele presidentschap liep hij geregeld in militaire uniformen rond en investeerde hij in de band het leger, de oproerpolitie en de geheime dienst, die nog gewoon de KGB heet en bij eerdere verkiezingen ook al dissidenten liet verdwijnen, al ging het toen om kleinere aantallen. Zonder hun steun is het afgelopen voor hem.

4. Zijn zoon als opvolger

Nu het presidentschap van Loekasjenko aan een zijden draadje hangt, loopt ook de carrière van zijn beoogde opvolger gevaar. Kolja, de 15-jarige zoon van de president, wordt volgens Loekasjenko’s critici klaargestoomd om zijn vader af te lossen. Op zijn elfde zat Kolja (kort voor ‘Nikolaj’) al op een stoel van de Belarussische delegatie tijdens VN-vergaderingen in New York. Hij reist vaak mee met het staatshoofd en schudde de handen van vrijwel alle wereldleiders, van Obama tot Xi Jinping en Poetin. Hier loopt de volgende dictator van Belarus, vreesden veel Belarussen.

Die overtuiging is verdwenen. Kolja – de derde zoon van de president en naar verluidt verwekt tijdens een affaire tussen Loekasjenko en zijn persoonlijke arts – stond zondag afgeschermd door veiligheidsagenten op het Onafhankelijkheidsplein in Minsk. Zijn vader hield een toespraak waarmee hij zijn gezag probeerde te herstellen, maar kreeg niet eens een plein vol, terwijl in de rest van het land pleinen vol stroomden met demonstrerende tegenstanders. ‘We zullen vergaan als staat, als volk, als natie’, zei Loekasjenko over het scenario waarin hij de macht verliest. Zijn boerderij dreigt in te storten.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden