Beeld Prinsessen

Wat maakt een gebaar meisjesachtig? Hoe houd je je pols, je vingers, zo dat het niet meer sekseneutraal is?

Alle speelgoeddrilboren ten spijt, op een dag trekt ze 'm aan: de prinsessenjurk. Fotograaf Judith van IJken liet meisjes poseren en keek wat er gebeurde.

Beeld Judith van IJken

Als je je hand in je te lange mouw stopt. Je heup knikt, of je benen kruist. Als je het haar op je voorhoofd met je hand naar de zijkant veegt, in plaats van met een zwiep achterover met je hoofd. Weinig mensen zullen erbij stilstaan, maar vraag je ernaar, dan zal vrijwel iedereen deze gebaren identificeren als vrouwelijk. Wat maakt een gebaar meisjesachtig, en wat typisch jongensachtig? Hoe houd je je pols, je vingers, zo dat het niet meer sekseneutraal is?

Beeld Judith van IJken

En wanneer krijgt een kind dat door?

Fotograaf Judith van IJken, een bedachtzame, onderzoekende kunstenaar, merkte tot haar verwarring dat haar dochter Winnie ineens interesse kreeg in prinsessenjurken; ze was toen 2, misschien net 3 jaar.

Ouders zullen het herkennen: je hebt nooit de verschillen tussen jongens en meisjes willen benadrukken, nooit overdreven om haar uiterlijk willen applaudisseren. En toch trekken meisjes 'm aan, op een dag: de Jurk. Op de crèche. Bij een vriendinnetje. En dan komt er een in huis. En nog een. En met de kleurige, synthetische prinsessenjurk komen de houdingen en gebaren. Voor progressieve ouders, grootgebracht door meer of minder uitgesproken feministen, kan dat even slikken zijn. De jurk is een van de eerste momenten dat mooie kroegtheorieën botsen op de weerbarstige realiteit, dat je niet alles kunt sturen.

Beeld Judith van IJken

Net als volmaakte schoonheid is ook het prinsessendom geen verdienste, onhaalbaar, niet iets om toe te juichen. Volgende Sinterklaas dan toch maar een plastic drilboor, of een leuk chirurgenmondkapje of geheugenspelletje? Het waren ook niet zomaar prinsessenjurken, die Winnie aantrok. Net als bij miljoenen andere meisjes waren het Dísneyprinsessen. Vrouwelijke hoofdrolspelers uit films die, ook als ze zeemeermin zijn, prinses worden genoemd. Ze hebben herkenbare kleding en houdingen - vaak hebben meisjes ze al talloze keren gezien voor ze zo'n jurk aandoen. De verkleedpartij is dan een kleine stap. Disney heeft een mal gecreëerd waarin het ideale vrouwbeeld is geperst. Zo ver van de werkelijkheid, dat waarschijnlijk zelfs prinses Amalia ooit 'prinses' wilde zijn: de Disney-prinses is een abstract ideaal, een karikatuur.

Beeld Judith van IJken

De foto's in de serie Anamorphosis zijn details. Moeilijk leesbare details, want het beeld is korrelig, kleuren vallen als rulle sneeuw uiteen. En context ontbreekt. We zien schimmen van houdingen. Twee vingertjes die een gele rok vastpakken - pinkje omhoog -, een handje op de borst. Een vreemd gebogen pols of leunend voetje. Het is het resultaat van Van IJkens poging haar botsende gedachten te ordenen. Ze onderzocht betekenisvolle houdingen, het moment dat kinderen veranderen, en ook de haalbaarheid van de gebaren. Ze vroeg haar dochter en andere meisjes hun prinsessenjurk aan te trekken en de houding van hun favoriete prinses aan te nemen. Precies zoals op de plaatjes. Maar dat lukte helemaal niet - net als de wespentailles en eindeloos golvende kapsels, zijn ook de Disneyhoudingen onhaalbaar. Het levert aandoenlijke, enigszins stuntelige, soms hypergeconcentreerde portretten op. Waar de gezichten gewoonlijk stralend openbarsten op het moment dat meisjes zich verkleden, zien we hier serieuze, haast studieuze koppies.

Beeld Judith van IJken

Van IJken is zich bewust van haar rol: door de meisjes een opdracht te geven, draagt ze zelf bij aan hun ontluikende zelfbewustzijn. Om die blik-van-buiten te benadrukken, fotografeerde ze de gebaren uit haar schetsboeken. Alle portretten van de meisjes zijn daarin geplakt, in kleine printjes. Díé heeft ze gefotografeerd: de korreligheid die u ziet, zijn de pigmenten van de printer. Tussen het meisje en het eindproduct zitten meerdere bewerkingen. Dat maakt het beeld broos, alsof het bijna uit elkaar valt. Het is Van IJkens manier om te laten zien hoe zij, wij, en de hele buitenwereld de identiteit van de meisjes mede bepalen.

Beeld Judith van IJken

Judith van IJken, Anamorphosis, met de tekstbijdrage On Princesses van Lynn Berger. 2018. Verkrijgbaar via judithvanijken.nl en fotoboekwinkel PhotoQ in Amsterdam (photoqbookshop.nl).

Beeld Judith van IJken
Beeld Judith van IJken
Beeld Judith van IJken
Beeld Judith van IJken
Beeld Judith van IJken
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.