Essay Menstruatie

Waarom ongesteld zijn opeens cool is

Voor een nieuwe generatie feministen is de menstruatie niets om je voor te schamen. Sterker: openheid is goed voor de vrouwenzaak, het milieu én de gezondheid.

Beeld Anna Kiosse

U mag zich vereerd voelen: sinds ik achttien jaar geleden op kerstavond voor het eerst ongesteld werd, heb ik er met geen woord meer over gerept. Ik kreeg van mijn moeder een damesverband ter grootte van een altviool toegestopt en ik schoof even later aan voor haar rollade met bessensaus. Ik keek de tafel vorsend rond: als mijn moeder het grote geheim had gelekt, terwijl ik aan het macgyveren was geweest met plakstrips en vleugels, had ik de hete jus in haar jurk gegoten. Zoals wel meer vrouwen onderga ik mijn maandstonden liefst in het geniep, sluip ik met een tampon in mijn mouw geschoven door het kantoor en trek ik me zo nu en dan terug om in een kussen te gillen.

Maar die menstruatiemores zijn hopeloos overtijd. Een moderne vrouw zwijgt niet langer. Menstruatie is mainstream. Zo lanceerde vorige zomer het Scandinavische modemerk Monki, met winkels in zeven Nederlandse steden, een ondergoedcollectie in samenwerking met menstruatiecupproducent Lunette. Slipjes met 'Bloody Queen' erop, broches met 'Pussy Power' en dus die menstruatiecup: een herbruikbaar siliconen of rubber kuipje dat intern je menstruatiebloed opvangt. Want 'periods are cool. Period', oordeelt Monki.

Of neem die tampon in de mouw. De ongeschreven regel was dat je ze koste wat kost moet verbergen en in het geval van uitwisseling met een andere vrouw, behandelt alsof het envelopjes coke zijn. Er is zelfs onderzoek uit 2001, dat uitwees dat vrouwen die openlijk met een tampon worden gezien, onsympathiek worden gevonden. Maar ja, waarom eigenlijk?

De Amerikaanse komiek Amy Schumer verkondigde eerder al op de rode loper een 'jurk van Vivienne Westwood, schoenen van Tom Ford, en een tampon van o.b.' te dragen. In haar serie Inside Amy Schumer bood ze een oplossing voor de walk of shame: Tampo, de gigantische saxofoon die je kunt dragen om onopvallend een tampon in te vervoeren. Schumer parodieert daarmee het merk Tampax, dat adverteert met tamponverpakkingen 'die precies in je hand passen'. De Zweedse Clara Henry, 430.585 abonnees op YouTube en schrijver van het boek Ik ben Ongesteld, so what?, raadt aan de tampon helikopterend aan het touwtje mee te nemen. Na een dramatische lekkage op een bureaustoel, richtte de Amerikaanse zakenvrouw Nancy Kramer de organisatie Free the Tampons op, die zich inzet om tampons vrij verkrijgbaar te maken op scholen en in bedrijven. In 2016 werd New York de eerste plaats ter wereld waar dit verplicht werd.

Voor wie op het werk nog niet openhartig durft te zijn over haar menstruatie, zijn er altijd nog sociale media. Beroemdheden geven daar het goede voorbeeld. In mei deed zangeres FKA Twigs op haar Instagrampagina een boekje open over haar myoomgezwellen, een aandoening aan de baarmoeder die bij 20 tot 50 procent van de vrouwen in de vruchtbare leeftijd voorkomt en een loeder van een menstruatie oplevert. Ook regisseur Lena Dunham (van de tv-serie Girls) had het tot voor kort op haar Instagram regelmatig over haar hevige menstruatie. Dunham schreef in de Amerikaanse Vogue van mei over haar baarmoederverwijdering, waartoe ze besloot door endometriose, een pijnlijke aandoening waarbij baarmoederslijmvlies-achtige cellen buiten de baarmoeder groeien en die menstruatiepijn kan opleveren. Het aantal hashtags waaronder menstruatiemisère, bemoedigende leuzen en foto's van bebloed maandverband worden gedeeld is inmiddels eindeloos: zie #Periodssuck, #PeriodProblems, #LiveTweetYourPeriod of #Prettyperiod.

Beeld Anna Kiosse

Het reclameplaatje van ongesteldheid als de aangewezen periode om in een witte spijkerbroek radslagen op het strand te maken gaat ook al aan gort. Tennisser Petra Kvitova en zwemmer Fu Huanyui spraken al over de ongunstige invloed van hun menstruatie op hun sportprestaties. Met zoveel ongesteldheid in de openbaarheid, moesten zelfs fabrikanten van maandverband onlangs toegeven dat menstruatiebloed niet blauw is, maar rood: in oktober 2017 maakte Libresse een spotje met dik, donkerrood bloed - natuurlijk met een eigen hashtag, #bloodnormal.

Wie een beetje met zijn tijd meegaat, houdt dus op met dat geschaam. Doorlekvlek? Decoratie! Pms? Bel de baas! Makkelijker gezegd dan gedaan. Voor een progressieve voorhoede is menstruatiepraat misschien bon ton, voor de meeste vrouwen is al die openheid vooral nog ongemakkelijk. Al te vaak wordt gedacht dat er in Nederland geen taboe op menstruatie rust, weet journalist Paula Kragten (54). In 2014 richtte ze het online menstruatiemagazine Period! op, 'een magazine met een missie'. Sinds 2015 is er ook een Engelstalige editie.

Kragten: 'Dat taboe was de reden om Period! te beginnen. Maar waar ik echt enorm van schrok waren de vele lezersvragen die vervolgens binnenstroomden. Vragen waaruit bleek dat het met de algemene menstruatiekennis nogal droef is gesteld. Of je per se seks moet hebben voordat je ongesteld wordt, bijvoorbeeld. Ik verbaas me nog geregeld over de worsteling en eenzaamheid die uit die berichten spreekt: meiden die niet weten hoe ze een tampon moeten inbrengen terwijl ze de dag erop moeten schoolzwemmen, vrouwen die elk uur naar de wc moeten om zich te verschonen en doodsbang zijn om publiekelijk door te lekken, maar die niet op het idee komen om eens naar de dokter te stappen. Dat is toch niet van deze tijd?'

Zeker niet, maar het is ook niet zo heel lang geleden dat menstruerende vrouwen ook hier gemeden en gemythologiseerd werden, beschrijft Kragten in haar boek Mooi rood is niet lelijk. Ook in Europese landen mochten ongestelde vrouwen tot ver in de 20ste eeuw geen melk of boter karnen, mayonaise klutsen of tafelzuren inmaken. Het idee dat menstruatiebloed giftig was, gepropageerd door Plinius in de 1ste eeuw, bleek hardnekkiger dan bloedvlekken in nieuw Egyptisch bedlinnen. Nog in de jaren twintig van de vorige eeuw 'vond' wetenschapper Bela Schick het giftige en niet-bestaande stofje menotoxine in menstruatiebloed; dat fabeltje was pas in de jaren zeventig de wereld uit. 'In de eerste twee feministische golven was er nog veel te bereiken wat gelijkheid op de werkvloer betreft, te veel om over menstruatie te beginnen', zegt Kragten. 'Daarom was het lange tijd ongepast om de verschillen tussen man en vrouw te benadrukken. Dat stond haaks op de emancipatiegedachte.'

Maar ook Kragten ziet de tijdgeest veranderen. In de nieuwe feministische beweging is er juist wél aandacht voor de biologische verschillen tussen man en vrouw en het lichaam in het algemeen. Zo overlapt het nieuwe feminisme met de 'body positivity'-beweging, die vrouwen aanmoedigt zich te bevrijden van een eenzijdig schoonheidsideaal, en self-care, het bewust zorgdragen voor je emotionele en fysieke gezondheid. Period positivity past in dat plaatje.

En toch: de klassieke mores rond menstruatie blijven hardnekkig. Tanden op elkaar, het duurt maar veertig jaar. Volgens hoogleraar gynaecologie Judith Huirne van Amsterdam UMC is die houding de reden dat vrouwen niet snel genoeg naar de dokter gaan met problemen. Huirne: 'Zelfs met partners of vriendinnen praten veel vrouwen niet over hun cyclus. Doordat het in de taboesfeer zit en vrouwen niet willen 'zeuren', zoeken ze niet op tijd hulp. Het nadeel daarvan is dat menstruatieproblemen weinig bekend zijn en er in de medische wereld weinig aandacht voor is.' Uit een online onderzoek blijkt dat 70 procent van de vrouwen met menstruatieklachten niet snel naar de dokter gaat. Zo duurt het gemiddeld vierenhalf jaar tot de diagnose endometriose, een mogelijke oorzaak van pijn en hevig bloedverlies, wordt gesteld.

Beeld Anna Kiosse

Alleen maar winst dus dat er meer openheid is. Neem Justine van de Beek, 22 jaar, socioloog en zelfbenoemd geradicaliseerd feminist. Van de Beek kwam in 2015 een foto van de Indisch-Canadese dichter en illustrator Rupi Kaur tegen die van Instagram was verwijderd. Daarop was een vrouw te zien met een bloedvlek in haar kruis. Van de Beek: 'Die foto liet het alledaagse van ongesteldheid zien, en dat deed iets met me. Ik realiseerde me dat er rond vrouwenlichamen veel schaamte heerst. Ik dacht: we moeten hier meer openheid over geven, niet alleen vrouwen onder elkaar.'

Sindsdien probeert Van de Beek maandelijks over haar menstruatie te tweeten; pms, een hevige menstruatie na het plaatsen van een spiraaltje, tamponruil op kantoor, het hoort er allemaal bij. Van de Beek: 'Mensen vragen wel: moet dat nou? Ja, ik vind het belangrijk. Ik denk dat het schaamte kan wegnemen bij andere vrouwen. Ik wil uitdragen: we hoeven dit niet te verbergen.'

Instagram gaf na wat gesteggel toe dat de foto van Kaur hun regels niet schond. De discussie rondom ongesteldheid laaide in 2015 verder op, met sociale media als katalysator. Bijvoorbeeld toen presidentskandidaat Trump over Fox-presentatrice Megyn Kelly zei dat er 'blood out of her wherever' kwam. Website Femsplain riep de hashtag #Periodsarenotaninsult in het leven, waarmee vrouwen Trump via Twitter op de hoogte hielden van hun menstruatie.

Dat jaar bracht nog een andere beroemde doorlekplek: die van de Amerikaanse drummer en feminist Kiran Gandhi (29). Zij liep de Londense marathon 'freebleedend', dus zonder maandverband of tampons. Dat werd niet gepikt: er volgde hevige kritiek op de foto van Gandhi, blij poserend in oranje legging met vlek.

Ook toen de Nederlandse antropoloog Iris Verstappen (28) dit jaar aan EditieNL verklaarde aan freebleeden te doen, stonden velen klaar om haar op de brandstapel te gooien. En eerlijk is eerlijk, ook ik stond niet te springen, met name omdat al te militant activisme makkelijk gebruikt kan worden om een sympathieke beweging af te serveren als een zootje ontspoorde wijven. #freebleeding was al gauw trending op Twitter. Een vrouw schreef: 'De verzoening tussen Noord- en Zuid-Korea staat in de schaduw van het bericht op EditieNL dat Iris Verstappen geen tampons gebruikt.' 'Why, why?', vroeg vrouwenblad Glamour zich af, en ja, waarom inderdaad?

Het bleek vooral een sterk staaltje framing met een spatje begripsverwarring. Of de boze stemmen hadden begrepen wat freebleeden betekent, is de vraag. Het originele EditieNL-bericht werd overgenomen door media van Libelle tot RTL, maar zonder de toevoeging die verdekt opgesteld, aan het einde van het originele artikel werd gemaakt: dat Verstappen wel degelijk gebruikmaakt van menstruatieondergoed en -cups.

Volgens Verstappen, die werkt aan haar boek Menstrual Revolution, onderzoek doet naar menstruatieapps en workshops geeft over lichaamsbewustzijn en bekkengezondheid, geven de hevige reacties vooral aan dat er nog veel werk te verzetten is: 'Het liet voor mij zien dat er een taboe op menstruatiebloed rust. Natuurlijk laat ik het niet gewoon lopen. Dat doet toch niemand?' Maar wat is freebleeden dan? 'Bloeden in je kleding, zonder vervuilende menstruatieproducten als maandverband en tampons. Ik gebruik daar sinds een paar jaar period panties voor, absorberend en wasbaar menstruatieondergoed.' Verstappen is neergezet als een schreeuwende gek, en ook ik trapte erin. En dat terwijl ze terecht aandacht vraagt voor een alternatieve, duurzamere kijk op menstruatie. De menstruele revolutie gaat hand in hand met een pleidooi voor duurzaamheid.

Menstrueren is namelijk nogal een milieuonvriendelijke bezigheid: het gebruik van tampons en maandverband zorgt voor ongeveer zeshonderd kilo niet-recyclebaar afval per vrouwenleven. Doordat veel van de nieuwe alternatieven herbruikbaar zijn, zijn ze veel duurzamer (en goedkoper) dan tampons en maandverband. Niet vreemd dus dat duurzame menstruatieproducten, zoals het menstruatieondergoed, wasbaar verband en de menstruatiecup, steeds meer gebruikt worden.

Want ja, sinds de introductie van de tampon in 1934 was er niet meer echt geïnnoveerd. De verandering is van onderaf gekomen en de markt van alternatieve ongesteldheidsopties wemelt van de bedrijven en bedrijfjes met 'SHE-E-O's. Zo vind je sinds 2016 het door twee Amsterdamse vrouwen opgezette biologische tampon- en maandverbandmerk Yoni in Nederlandse supermarkten. En Thinx, een Amerikaans merk voor menstruatieondergoed, is met behulp van crowdfunding via Kickstarter begonnen.

Ook de opmars van de menstruatiecup was een grassrootsbeweging: het ding bestaat al sinds 1932, maar slaat nu pas aan doordat vrouwen ze aan anderen aanraden en bedrijven ze zijn gaan produceren. De Looncup, Divacup, OrganiCup, MamiCup en EcoCup; er zijn zoveel fabrikanten dat de vergelijkingswebsite cupkiezer.nl hulp moet bieden. Het Belgische Tante Rosa geeft in België 'Cupperwareparty's' waar vrouwen de cups kunnen zien en kopen. Het bedrijf krijgt ook aanvragen uit Nederland, maar kan daar helaas niet aan voldoen. Anders dan de vroegere kuise pakketjes die aan de buitenkant hun bloedige lot verbloemden, zijn de nieuwe menstruatieproducten vrolijk en to-the-point: er wordt gebloed. Tik 'reusable menstrual pad' in op Etsy.com en je vindt 7.420 katoenen, wasbare verbandjes met prints van taartjes, haaien (een verwijzing naar het ongesteldheids-eufemisme shark week) en vagina's.

Nu en dan slaat de schaamte van ooit om in trots. Zo lees ik op de website van menstruatiebroekjesmaker Period Panteez dat ongesteldheid een 'zegening en een wonder' is. Een privilege zelfs. Tja. Ik heb heus ontzag voor de wonderen van Moeder Natuur, maar het feit dat mijn baarmoederwand elke maand naar buiten zwemt vind ik nou niet een van haar beste vindingen. Buiten een aantal apen, het steppeslurfhondje en wat vleermuizen, kan het hele dierenrijk zonder menstruatie. En trots? Elke oen kan menstrueren, toch?

Beeld Anna Kiosse

Voor moody menstrueerders als ik helpt volgens het menstruatieondergoedmerk Knix mindful menstruation, een bewustere beleving van mijn cyclus, die me zal leren mijn menstruatie te prijzen. Menstruatietwitteraar Van de Beek is er enthousiast over: 'Ik hou het nu bij via de cyclus-app Clue. Je leert je lijf ermee kennen. Eerder zag ik menstruatie als iets waar ik gewoon doorheen moest, nu sta ik er meer bij stil en besef ik hoe mooi het is wat mijn lijf doet. Ik denk dat waardering de volgende stap is, nadat je de schaamte hebt overwonnen.'

Mindful menstruation kan ook betekenen dat je besluit het tijdens je menstruatie rustiger aan te doen of niet te werken, zoals Verstappen doet. Zij verspreidt in haar netwerk de hashtag #periodretreat zodat iedereen weet dat ze tijdelijk minder bereikbaar is. Het menstruatieverlof komt in deze context vaak ter sprake: het idee dat vrouwen met menstruatieklachten rond hun maandstonden een of twee dagen vrij nemen. In maart 2017 werd in Italië een wetsvoorstel ingediend voor zo'n verlof. Het kwam ook in 2016 in het nieuws, toen het Britse bedrijf Coexist het invoerde.

Het is de vraag of vrouwen niet al massaal menstruatieverlof opnemen: begin dit jaar bleek uit een onderzoek van gynaecoloog Bertho Nieboer onder ruim veertigduizend vrouwen, dat eenderde van hen een of meerdere dagen per maand thuisblijft vanwege menstruatieklachten. 'Wat een nog groter probleem blijkt te zijn dan afwezigheid', zegt Nieboer, 'is het productieverlies: vrouwen die wel komen werken, maar bijvoorbeeld maar 60 procent kunnen doen van wat ze normaal op een dag doen.' Vrouwen zwijgen volgens Nieboer er vooral over tegen hun werkgever. 'Ik hoor ook wel: ik heb een tijdelijk contract en ik hoop dat ik er nog een krijg. Ik kan niet voor menstruatieklachten thuisblijven.' Voor Nieboer is de eerste stap aan werkgevers te laten zien dat het een groot probleem is: deze zomer presenteert hij de cijfers van zijn onderzoek.

Beeld Anna Kiosse

Toch is volgens collega-gynaecoloog Huirne menstruatieverlof onnodig: 'Er zullen uitzonderingen zijn, maar bij het merendeel van de vrouwen met menstruatieklachten is er een onderliggende oorzaak, zoals myomen, die behandeld kunnen worden. Op het moment is de standaardoplossing nog te vaak een pilletje of een spiraaltje, maar er moet goed onderzoek worden gedaan en als er niets gevonden wordt, dan moeten vrouwen daar niet te snel tevreden mee zijn. We weten dat veel klachten waarvan mensen denken dat ze er nou eenmaal bij horen, behandelbaar zijn.'

Een veel op T-shirts en tasjes gedrukt motto van feministen is: 'Anything you can do, I can do bleeding'. De cijfers lijken daar niet op te wijzen: 60 tot 80 procent van de vrouwen tussen de 12 en 24 jaar heeft last van dysmenorroe, een extreem pijnlijke menstruatie, waaraan andere kwalen ten grondslag kunnen liggen, zoals endometriose. Daarnaast hebben 800 duizend Nederlandse vrouwen last van menorragie, ofwel hevig bloedverlies tijdens de menstruatie. En 310 duizend vrouwen hebben last van menstruele migraine. Er zitten dus veel vrouwen met maandelijkse blues achter hun bureau en als ze thuisblijven, jokken ze massaal over de reden.

De nieuwe houding tegenover menstruatie is dus niet alleen goed voor het milieu, het is vooral een inhaalslag voor de gezondheid van vrouwen.

Dat ik binnenkort zelf in een zogeheten maanceremonie mijn cyclus sta te vieren lijkt me onwaarschijnlijk, maar de schaamte overwinnen is wel het minste dat ik voor mijn medemens kan doen. Vorige week beleefde ik een doorbraak: ik stond klaar om te gaan gymmen en begon keihard te bloeden. Daarzo. De les stond op het punt van beginnen, voorzieningen had ik niet. Ik schraapte mijn keel, slikte en vroeg hardop, in aanwezigheid van alle mannen: 'Heeft er hier iemand een menstruatiecup?'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.