Vrijheid, blijheid, Uzupis

Zelfs in Europa bestaan ze nog: bijzondere, verafgelegen en soms zelfs verborgen koninkrijkjes. V Zomer vond er vier. Zo ligt in Vilnius, hoofdstad van Litouwen, de vrije republiek Uzupis, waar hippies en humor regeren.

Undine van Uzupis zou bezoekers uit de hele wereld naar de stad lokken Beeld wikimedia

De president van Uzupis?' Met grote vragende ogen kijkt de Litouwse serveerster in haar smetteloze witte blouse mij aan. Ook haar jongere collega staat erbij alsof ze geen idee heeft waar ik het over heb. Aan de andere kant van het Uzupio café zie ik intussen een oudere man, muzikant en regisseur Romas Lileikas zich, met sporen van een kater, stilletjes uit de voeten maken.

'Hier is geen president van Uzupis', verzekert de jongere serveerster, terwijl ze over haar schouder gluurt of Lileikas al het café is uitgeschuifeld. Als ik aanstalten maak achter de prezidentas aan te willen gaan, word ik behendig richting de blonde barman gedirigeerd. 'Vraag het hem, hij kent al onze gasten.'

De barman is een en al glimlach. Natuurlijk kent hij Romas Lileikas. Natuurlijk is hij de president van Uzupis, de eind jaren negentig uitgeroepen republiek in het oude centrum van de Litouwse hoofdstad Vilnius. 'Hij is vaste stamgast van het Uzupio café. Hij vergadert hier ook geregeld met zijn parlement. Maar je hebt pech, hij is echt net vertrokken.' En dan met een knipoog: 'Misschien haalt hij vanmiddag een biertje bij Spunga, onze eigen brouwerij hier in Uzupis'.

Vilnia-rivier
Daar sta ik dan voor het Uzupio café. Vlak over de stenen brug - een van de zeven - die je over het rustig kabbelende riviertje Vilnia brengt naar het schiereiland Uzupis. Keurig heb ik mij gehouden aan de geboden die staan afgebeeld op het bord aan de hoofdingang van de republiek. Ik heb een goed gemoed. Ik ben onthaast. Ik hou van kunst - ik heb direct een foto gemaakt van de bronzen zeemeermin aan de Vilnia-rivier, die volgens de overlevering bezoekers uit de hele wereld naar Uzupis zou lokken. Maar de gehoopte ontmoeting met president Romas Lileikas, destijds een van de oprichters van de Uzupio Res Publika, is jammerlijk mislukt.

Nu was ik al gewaarschuwd dat het moeilijk zou worden. Dat de 55-jarige Lileikas een beetje klaar is met buitenlandse journalisten die naar Uzupis komen en de republiek portretteren als een uit hand gelopen grap. Gek is dat niet voor een republiek die een aparte vlag heeft voor elk van de vier seizoenen en door geen enkel ander land wordt erkend. Die bovendien haar nationale feestdag viert op 1 april onder het motto 'Humor is mankind's greatest blessing' - naar de Amerikaanse schrijver Mark Twain - en er een grondwet op nahoudt van 41 wonderlijke en soms bizarre artikelen.

Aan een lange muur in de Paupiostraat is de opmerkelijke constitutie te lezen in diverse talen op metalen plakkaten. Artikel 3: 'Eenieder heeft het recht te sterven, maar het is geen verplichting.' Artikel 12: 'Een hond heeft het recht een hond te zijn'. Artikel 26: 'Eenieder heeft het recht zijn verjaardag wel of niet te vieren.' Sommige artikelen leiden tot meer dan alleen gegiechel bij groepjes toeristen. Artikel 5: 'Eenieder heeft het recht uniek te zijn.' Artikel 25: 'Eenieder heeft het recht van iedere nationaliteit te zijn.' Artikel 31: 'Eenieder heeft het recht onafhankelijk te zijn.' Artikel 32: 'Eenieder is verantwoordelijk voor zijn vrijheid.'

Liefdes-slotten aan de brug bij de hoofdingang van Uzupis Beeld Julius Schrank

Het zijn de kenmerkende frasen van dromers, vrijdenkers, filosofen en kunstenaars. Precies het soort mensen dat eind jaren negentig genoeg had van de verpaupering in het stadsdeel 'aan de andere kant van de rivier', de letterlijke betekenis van Uzupis.

'Weet je dat in de hoofdstraat van Uzupis vroeger een bord hing waarop 'straat van de dood' stond gekalkt', zegt Arturas Zuokas, 'Het was hier overdag onaangenaam en 's nachts gevaarlijk. Veel van de 19de-eeuwse huizen stonden op instorten, bewoners hadden vaak geen elektriciteit of warm water en de sociale problemen waren er groot.'

Zoals zo vaak lagen de oorzaken in de bewogen geschiedenis van Vilnius, Litouwen en dit deel van Europa.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog verdreven de nazi's de veelal Joodse bewoners en verwoestten grote delen van Uzupis. Gedurende de overheersing door de Sovjets, tot de Litouwse onafhankelijkheid in 1990, werd het gebied jarenlang aan zijn lot overgelaten en door zwervers, prostituees en drugshandelaren nagenoeg onleefbaar gemaakt. Toch trokken ook kunstenaars en bohémiens ernaartoe op zoek naar goedkope woningen en ateliers.

Ook Zuokas (45) kocht er een huis. 'Omdat je vanuit Uzupis echt een prachtig uitzicht hebt op de oude binnenstad van Vilnius, die op de Unesco-lijst van Werelderfgoed staat.' Bovendien hangt er volgens Zuokas in Uzupis, met zijn zevenduizend inwoners, een aparte sfeer. 'Je voelt er dat rebelse, dat dwarse van de ambachtslieden die geen zin hadden om belastingen te betalen en in de 16de eeuw wegtrokken uit de ommuurde stad Vilnius om zich aan de overkant van het riviertje Vilnia te vestigen. Daarnaast hangt er ook een gevoel van creativiteit, van saamhorigheid, van gezamenlijk problemen aanpakken voor een betere leefomgeving en een mooiere wereld.'

Het verklaart waarom Zuokas, al veertien jaar burgemeester van Vilnius, bijna dagelijks op zijn Segway vanuit Uzupis naar het gemeentehuis van Vilnius rijdt. 'Ze hebben mij erop uitgestuurd om onze grote buurman te regeren', grapt Zuokas, die eerder dit jaar nog in de eerste ronde strandde bij de presidentsverkiezingen van Litouwen. Gevraagd naar zijn ambities dan tenminste president van Uzupis te worden, zegt hij: 'Laat mij hier maar persoon zijn in plaats van politicus. Al is dat politicus zijn in Uzupis wel een stuk makkelijker.'

Want ook aan Uzupis gaat de wereldpolitiek niet voorbij. Vlak bij een van de kleinere bruggen die de republiek met Vilnius verbindt, staat het Tibetplein. Een aandenken aan de twee bezoeken van de Tibetaanse Dalai Lama. Immers, de Litouwse politici konden de vrolijke, bebrilde leider niet officieel ontvangen zonder zich de woede van de Volksrepubliek China op de hals te halen. 'In Uzupis kiezen we zelf wel wie we als politieke bondgenoot of vriend willen hebben', zegt Zuokas terwijl hij op zijn iPad zijn foto's met de Dalai Lama laat zien.

Soms leidt die eigen koers van Uzupis tot problemen. Zoals enkele weken geleden toen een groep dronken Russen niet te spreken was over de blauwe en gele Oekraïense vlag in het Uzupio café. Wat volgde was een opstootje waarbij de Russen met bierglazen en stoelen begonnen te smijten.

Een kunstenaar in Uzupis die genoeg lijkt te hebben van de toenemende regeltjes en oprukkende nouveaux riches in de republiek - die de vastgoedprijzen fors deden stijgen - heeft met hout en hekken weer een eigen staatje gecreëerd: Apple Republic, waar alles draait om appels en volgens een bord bananen, meloenen en aubergines uit den boze zijn.

Toeristen op het centrale plein van Uzupis Beeld Julius Schrank

Onafhankelijkheid
Natuurlijk, het klinkt allemaal nogal excentriek. Maar het past bij de filosofie die wordt uitgebeeld door De Engel van Uzupis op het centrale plein van de republiek. Het standbeeld van de aartsengel Gabriël die, staand op een metershoge zuil, op een trompet blaast, is het symbool van de onafhankelijkheid van de bewoners en van de opleving van de artistieke vrijheid in Uzupis na decennia van onderdrukking en niksigheid. De Engel van Uzupis is de meest gefotografeerde attractie van de republiek, terwijl er heel wat meer gebeeldhouwde engelen zijn te zien op de Bernardijnenbegraafplaats.

Op een van de heuvels van Uzupis ligt een van de oudste en mooiste begraafplaatsen van Vilnius. De laatste rustplaats van Litouwse en Poolse academici, artiesten en kunstenaars. Niet zij zijn het indrukwekkendst, maar het feit dat de begraafplaats sinds de jaren zeventig vrijwel onveranderd is gebleven. Graven zijn begroeid met mos of weggezakt in de grond. Zelden voelde de tijd zo verstild.

Maar kunst, daar draait het in Uzupis uiteindelijk om. Je merkt het aan de kleurige graffiti-pieces aan de muren, de zwart-witfoto's en schilderijen langs de rivierkades. Je ziet het bij de galeries, werkplaatsen en kunstcafés met abstracte aquarellen of smeedijzeren objecten. Je proeft het bij Uzupis Art Incubator, een broedplaats voor jong Litouws talent. Of tijdens een wandeling naar de Vilnias-rivier langs de smalle en volledig met graffiti versierde Jonas Mekas-steeg - een eerbetoon aan de naar de Verenigde Staten gevluchte Litouwse kunstenaar en filmmaker Jonas Mekas, 'de peetvader van de Amerikaanse avant-gardefilm'.

Aartsengel van Gabriel, symbool van de onafhankelijkheid Beeld Julius Schrank

Zelfs je haar laten knippen bij Ruslanas Reinas Gintautas, met zijn hoedje en piercings, is geen gewoon bezoek aan een kapsalon. Een muurhoge zwart-witfoto van starende mensen maakt duidelijk dat een knipbeurt 'haartheater' is en Gintautas (35) je in z'n 'haarcocktailbar' een mix van stylings, presentatie en desgewenst kleuren geeft. 'Elke klant wordt bij mij een uniek kunstwerk.' Laat dit vooral duidelijk zijn: 'Het is ook een ontmoetingsplek voor creatievelingen. Een expositieruimte voor jonge kunstenaars die hun ideeën en werk willen delen.'

Niet verwonderlijk dat je als bezoeker van Uzupis al snel geneigd bent de vergelijking te maken met de Deense vrijstaat Christiania of de Parijse kunstenaarswijk Montmartre. Daar is niet iedereen in Uzupis even blij mee. Neem kunstenares en galeriehoudster Kristina Norvilaité (36) die trots haar linoleumschilderijen toont: 'Het is een misverstand dat wij een soort Christiania of Montmartre zijn. Natuurlijk is hier vrijheid en kunst. Maar je vindt hier geen drugs zoals in Kopenhagen of prostituees zoals in Parijs. We zijn gewoon een groep kunstenaars en gewone mensen die zich hier door elkaar laten inspireren en proberen ondanks de crisis en stijgende vastgoedprijzen het hoofd boven water te houden.'

Weer die stijgende vastgoedprijzen. De ene na de andere kunstenaar in Uzupis begint erover. Een gevolg van rijke Litouwers die huizen opkopen in de republiek. De uitwerking ervan zie je lopend in de straten en glurend door de talrijke gewelfde poorten en binnenkoertjes: mooie gerenoveerde huizen staan zij aan zij naast halfinstortende panden. Dure Audi's staan geparkeerd naast roestige Oostblokauto's. Litouwers in maatpak en Wit-Russische sloebers zie je een kaarsje branden in de kleine Bartholomeuskerk.

Gevonden
Maar dan is daar opeens, aan de gevel van een wat morsige villa, de opvallende vlag van Uzupis, de open handpalm met een gat erin. Dit moet het huis zijn van premier Sakalas Gorodeckis van Uzupis, wiens familie al sinds de jaren vijftig hier woont. Een jongetje in een Batmanpak doet de deur open. Als ik vraag naar de premier van Uzupis, stuift de kleine superheld verschrikt weg. Tot groot plezier van zijn vooraanstaande vader.

Als ik premier Sakalas Gorodeckis vertel dat ik tevergeefs de president probeerde te spreken, knikt hij begrijpend. 'Hij heeft een beetje genoeg van de stereotyperingen over Uzupis. Natuurlijk kun je om ons lachen. Onze republiek als grote onzin zien. Maar kunstenaars uit de hele wereld komen hier wonen voor inspiratie en misschien ook wel naamsbekendheid. Litouwse ambtenaren komen kijken waarom wij hier wel succesvol vuilnis kunnen recyclen. Onze vier crèches zijn een voorbeeld voor andere kinderopvangen in Vilnius.'

'Weet je wat bijzonder is?', zegt Gorodeckis terwijl hij vanuit zijn tuin staart naar de lager gelegen Vilnia-rivier. 'Uzupis is misschien wel de populairste attractie van Vilnius aan het worden. Maar dat betekent niet dat wij gaan veranderen voor toeristen. Dat we massaal souvenirwinkeltjes gaan open en prullaria gaan verkopen. Wij verdienen ons geld met kunst. Wij zijn onafhankelijk. En we geloven dat we met vrijheid en verantwoordelijkheid gelukkig kunnen zijn.'

Dan excuseert hij zich. Gorodeckis is vandaag jarig en hij heeft volgens artikel 26 van de constitutie van Uzupis nou eenmaal het recht om zijn verjaardag te vieren. Bij ons afscheid doet hij nog een plechtige belofte: hij zal de president van Uzupis de hartelijke groeten doen.

HOE KOM JE ER?
Vanuit Eindhoven vlieg je met prijsvechter Wizz-Air in iets meer dan drie uur rechtstreeks naar Vilnius. Vanaf 31 augustus start Air Lithuanica met rechtstreekse vluchten vanaf Amsterdam naar de Litouwse hoofdstad.

Voor meer toeristische informatie over Užupis (en de rest van Vilnius): vilnius-tourism.lt

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden