'Voor Turken is de enige goede Koerd een dode'

Turkije heeft de Koerden meer rechten gegeven en premier Erdogan kondigde een ‘vredesplan’ aan. Maar door arrestaties en guerrilla-aanvallen is de sfeer in Zuidoost-Turkije verslechterd....

Het is warm en bedompt in de gangen van het gerechtsgebouw van de Turkse stad Diyarbakir. Tientallen politiemensen houden de wacht voor zittingszaal nummer zes, waar deze ochtend het proces begint tegen de voormalige Koerdische strijder Mehmet Serif Gencdal. Een agent in burger drentelt, druk pratend in een walkietalkie, op en neer voor de deur.

Gencdal was een strijder van de Koerdische rebellenbeweging PKK. Hij kwam het afgelopen najaar uit de bergen van Noord-Irak, waar de PKK bases heeft, en gaf zich samen met een groep medestrijders en burgers over aan de Turkse autoriteiten. ‘We waren dolblij toen de strijders zich overgaven’, zegt Gencdals broer Remzi in het gedrang bij de ingang van de zittingszaal. ‘We hadden het gevoel dat er echt iets aan het veranderen was, dat het misschien vrede zou kunnen worden. Maar helaas, er kwam geen vrede. En nu heeft de staat mijn broer gearresteerd.’

Verslechtering
Het proces tegen Gencdal en zijn medestrijders illustreert de verslechtering van de verhoudingen in het zuidoosten van Turkije, waar Koerden de meerderheid van de bevolking uitmaken. PKK-guerrilla’s strijden in die regio al jaren voor autonomie en meer rechten voor de Koerden. In de hoop een einde te maken aan het geweld gaf de Turkse regering de Koerden de laatste jaren geleidelijk meer rechten.

En vorige zomer kondigde premier Recep Tayyip Erdogan een ‘vredesplan’ aan. Zo zouden Koerdische kinderen voortaan op school hun moedertaal mogen leren en ook mogen spreken. Politieke partijen zouden bovendien campagne mogen gaan voeren in het Koerdisch. En steden en dorpen in het gebied zouden hun oorspronkelijke Koerdische namen terugkrijgen.

Maar veel Koerden vinden de beloofde hervormingen te langzaam gaan en wantrouwen de regering. ‘De regeringsmensen praten wel over vrede, maar ze doen intussen heel andere dingen’, zegt Hanife Salman, een gebruinde vrouw met een witte hoofddoek in de menigte bij de rechtszaal.

‘Kijk naar wat er gebeurt met onze guerrillastrijders die zich hebben overgegeven. De staat beloofde hen goed te behandelen. Het idee was dat er zou worden onderhandeld over vrede. Maar in plaats daarvan worden ze opgepakt en krijgen ze nu waarschijnlijk heel lange celstraffen.’ Omstanders mompelen instemmend. ‘Hoe wil je zo vrede bereiken?’

Nachtelijk vuurgevecht
De PKK heeft de verhoudingen de laatste weken nog verder op scherp gezet door zijn aanvallen sterk op te voeren. Zo kwamen bij een nachtelijk vuurgevecht vlak bij de Iraakse grens tien Turkse militairen om. En de Koerdische radicale groepering TAK, die waarschijnlijk gelieerd is aan de PKK, pleegde vorige week een bomaanslag op een militaire bus in Istanbul, waarbij vijf mensen werden gedood.

Het Turkse leger reageerde met luchtaanvallen op PKK-bases in Noord-Irak en troepen trokken twee keer voor korte tijd Irak binnen. Premier Erdogan waarschuwde de opstandelingen dat ze ‘zullen verdrinken in hun eigen bloed’.

In Diyarbakir, de belangrijkste stad van het Koerdische deel van Turkije, haalt voormalig PKK-strijder Seydi Firat zijn schouder op over het groeiende geweld. ‘De staat is niet bereid tot vrede’, bromt hij.

Firat is een gedrongen, mank lopende man. Hij zit in het lokale hoofdkantoor van de Vrede en Democratie Partij (BDP), die veel steun geniet onder Koerden. In een aangrenzend vertrek kijkt een groepje mannen naar Roj TV, een zender die in Turkije verboden is en die gelieerd is aan de PKK.

Firat was vorig jaar een van de drijvende krachten achter de overgave van PKK-strijder Sencdal en diens kameraden. Hij wijt het mislukken van dit ‘vredesinitiatief’ aan het Turkse nationalisme. ‘Voor Turken is de enige goede Koerd een dode Koerd.’

De Turkse autoriteiten hebben het afgelopen jaar tientallen politici en activisten van de Vrede en Democratie Partij (BDP) opgepakt en vastgezet op verdenking van lidmaatschap van de KCK, een geheime civiele organisatie die gelieerd zou zijn aan de PKK. Justitie verdenkt de PKK ervan via deze ondergrondse organisatie het bestuur in het zuidoosten te hebben willen overnemen.

Maar volgens mensenrechtenorganisatie Human Rights Watch bewandelen de Turkse autoriteiten hiermee een heilloze weg. ‘Ze willen de Koerdische politiek volledig reinigen van contact met de PKK’, zegt Turkije-directeur Emma Sinclair-Webb van Human Rights Watch. ‘Maar dat is historisch en sociologisch onmogelijk. Daarvoor heeft de PKK te veel steun onder de bevolking. Om dit conflict op te lossen zullen ze uiteindelijk met deze mensen moeten praten.’

Volgens Sinclair-Webb heeft justitie met hun acties bovendien veel onschuldige mensen opgepakt. ‘Er zullen vast wel PKK’ers tussen zitten, maar er zijn ook een hoop mensen bij die vrijwel zeker niks hebben misdaan, en die wel heel lang worden vastgehouden. Het is beangstigend. De autoriteiten gebruiken heel ruime bepalingen op grond waarvan ze vrijwel iedereen kunnen oppakken.’

De mensenrechtenactiviste is bang dat er voorlopig geen einde komt aan de ellende in de Koerdische regio. ‘De sfeer verslechtert. Het ziet er behoorlijk somber uit.’

KCK
In een warme, benauwde flat in Diyarbakir vertelt Derya Özdemir hoe politiemensen in april vorig jaar om drie uur ’s nachts het huis binnenvielen en haar echtgenoot Arslan meenamen. Arslan zit sindsdien vast. Haar man was mensenrechtenactivist en werkte voor lokale gemeenten, maar hij wordt er nu van verdacht betrokken te zijn geweest bij de ondergrondse Koerdische beweging KCK. Wat volgens Özdemir onzin is. ‘Mijn man heeft daar niks mee te maken.’

Özdemir is een mollige vrouw met dik bruin haar in een paardenstaart. Tijdens het gesprek denderen af en toe straaljagers van de gehate Turkse strijdkrachten over, die het lastig maken elkaar te verstaan. Özdemir zegt ervan overtuigd te zijn dat haar man onschuldig is, maar ze vreest dat hij een lange celstraf gaat krijgen. Met een frons: ‘Als dat gebeurt, stort mijn wereld in.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden