Vogelvrij zonder wettig en overtuigend bewijs

Er is nauwelijks bewijs dat trekvogels de vogelgriep verspreiden. Toch krijgen ze de schuld van de ziekte...

Pak de gebruikelijke verdachten. Daar lijkt het sterk op bij de vogelgriep. Sinds de uitbraak van deze griep zitten trekvogels in de beklaagdenbank, hoezeer organisaties als Birdlife International en Vogelbescherming Nederland ook trachten te bewijzen dat de zwanen, eenden en ganzen niet de daders zijn. Ook onder zwanenexperts wordt hevig betwijfeld of de trekvogels wel de boosdoeners zijn, temeer omdat in trekvogels vrijwel nooit hoog ziekteverwekkende virussen zijn aangetroffen.

Is de trekvogeltheorie dan helemaal uit de lucht gegrepen? Dat ook weer niet. Omdat niemand kan ontkennen dat er weleens vogelgriep uitbreekt in gebieden die in de trekvogelroute liggen, is niet uit te sluiten dat trekvogels het virus mogelijk oppikken en verder verspreiden.

Maar er is een hoop hysterie over de rol van trekvogels, misschien ook, omdat dit de aandacht afleidt van de kern van het probleem: de dichte concentraties pluimvee, zegt prof. Marcel Klaassen van het Nederlands Instituut voor Ecologie. Er wordt veel gesleept met pluimee, waarbij het griepvirus zich prima kan verspreiden.

De sensatie en de overdrijving waarmee de trekvogels de volle laag krijgen, is dr. Leon Bennun, voorzitter van Birdlife International, in het verkeerde keelgat geschoten. ‘De roep om trekvogels af te schieten en zelfs nesten van zeldzame vogels leeg te roven, zal de vogelgriep niet uitdoven.’

Deze week kreeg Bennun een podium op de groene webpagina van de BBC om zijn gram te halen. ‘De echte verantwoordelijkheid ligt bij de moderne pluimveehouderij’, schrijft hij. In de intensieve pluimveehouderij en de constante toediening van mest en uitwerpselen worden ideale omstandigheden gecreëerd voor het griepvirus.

Ganzen

Veel ganzen foerageren op akkers en boerenweiland, bemest met kippenstront, waarin mogelijk het griepvirus zit. Die overdracht van het virus lijkt Bennun heel wat waarschijnlijker. Want hoe is anders te verklaren dat sommige landen in de trekvogelroute griepvrij zijn gebleven, terwijl hun buren herhaaldelijk werden getroffen door infectieuitbraken?

Opmerkelijk is dat landen als Japan en Zuid-Korea, die de veetransporten aan banden legden na de eerste uitbraak, geen last hadden van verdere besmetting. Landen zonder intensieve veehouderij ontsprongen ook de dans.

Bioloog dr. Theunis Piersma die deze week zijn oratie hield aan de Rijksuniversiteit Groningen over dierecologie, telde echter zijn zegeningen.

‘Ineens zijn gegevens over de verspreiding, de trekwegen en de details over het immuunsysteem van watervogels van groot belang geworden. De kennis over al die bloedmonsters en cloacale uitstrijkjes die de afgelopen jaren zijn gemaakt, komen nu goed van pas.’

Ook dr. Marcel Klaassen van het Nederlands Instituut voor Ecologie wil in het kennisgat springen. Dit is de eerste keer dat we met dit probleem te maken hebben. ‘Vanwege het rondwarende griepvirus H5N1 is het belangrijk om te weten waar de trekvogels zich ophouden en hoe lang ze ergens verblijven. Het is nuttig om de details van de trekroutes te vergelijken met de brandhaarden van de vogelgriep. Misschien vallen er dan ook voorspellingen te doen en modellen te maken.’

Watervogels komen het meest in aanmerking voor de verspreiding van het griepvirus. Is dat omdat het virus in water overleeft? En zo ja, worden de vogels dan elk jaar opnieuw besmet? Dragen de ganzen het ook mee naar het noordpoolgebied? En hoe lang blijven ze het virus uitpoepen?

Zwanen

Een andere onderzoeksvraag is hoe gedragen trekvogels zich die besmet zijn. Nu lijkt het erop dat zwanen snel dood gaan, en dat eenden niet ziek worden van het virus, maar het wel overdragen op zwanen. Met andere woorden, hoe gedragen de virussen zich bij hun gastheren?

De wereld is inmiddels behoorlijk maakbaar geworden, stelt Klaassen. Mensen bepalen steeds meer waar vogels zich ophouden. Op de ene plaats worden ze verjaagd door boeren, op de andere zijn ze uiterst welkom in ganzenreservaten. Zo zou de ganzentrek steeds meer te sturen zijn, en kunnen de vogels weggelokt worden van regio’s, waar ze door overdracht van ziekten veel schade kunnen veroorzaken? Het zou raadzaam kunnen zijn om bij intensieve pluimveeconcentraties geen graslanden en waterrijke gebieden in te richten.

Maar over het algemeen vindt Klaassen dat de vogelgriep zwaar overdreven wordt.

De meest adquate maatregel? Vaccineren van de hele pluimveestapel, zegt Klaassen stellig. Maar dan moet Brussel wel garanderen dat de EU-landen de producten van ingespoten kippen, eenden en kalkoenen blijven afnemen. ‘En daarvan is geen sprake.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden