Vijf vragen over de schaduwkanten van het 'zorgeloze Zweden'

In de afgelopen nachten was het onrustig in enkele buitenwijken van Stockholm. Auto's vlogen in brand en de politie werd bekogeld met stenen. Parijse taferelen in een stad die bekend staat om zijn hoge welvaart en tolerantie. Hoe kan het dat daar de vlam in de pan is geslagen? Vijf vragen over de plotselinge onrust. 'Er zijn scheurtjes ontstaan in de mooie Zweedse huizen'.

Een brandweerman probeert een auto te blussen die door rebellerende jongeren in brand is gestoken. Beeld afp

Wat is er aan de hand?
De onrust begon zondagavond in Husby, een troosteloze voorstad van Stockholm, waar grauwe flats sinds de jaren 80 zijn gevuld met immigranten uit onder meer Somalië en het Midden-Oosten. De bewoners gingen afgelopen zondag de straat op om te protesteren tegen het optreden van de politie, vorige week. Een 69-jarige man, die zich in zijn appartement in Husby had opgesloten, werd doodgeschoten door de politie.

De man zou een verwarde indruk hebben gemaakt en bovendien een groot mes in zijn handen hebben gehad. De politie verklaarde aanvankelijk dat de man in het ziekenhuis was overleden, maar later bleek dat hij ter plekke was gestorven. Dat zette kwaad bloed bij de bewoners van Husby, die met tientallen de straat opgingen en slaags raakten met de politie. De betogers beschuldigden de politie van ongehoord hard optreden en racisme.

Al snel sloeg het geweld over naar andere buitenwijken van Stockholm. Auto's werden in brand gestoken en hulptroepen belaagd. In de nacht van dinsdag op woensdag zijn acht jongeren gearresteerd op verdenking van brandstichting. De Zweedse premier Fredrik Reinfeldt heeft opgeroepen tot kalmte, voorlopig zonder succes.

Is de dood van de 69-jarige man de enige oorzaak van de rellen, of zitten er ook achterliggende problemen achter?
Dat laatste is zeer waarschijnlijk. De rellen vinden plaats in wijken waar de werkloosheid, schooluitval en criminaliteit hoger zijn dan elders. Inwoners voelen zich achtergesteld en genegeerd door de Zweedse overheid, die al sinds de jaren '90 de sociale zekerheid afbouwt. In de wijk Husby heeft 30 procent van de jongeren geen baan of diploma.

Meer algemene cijfers over Zweden zijn allesbehalve rooskleurig. Uit een recent OESO-rapport bleek dat de inkomensongelijkheid in Zweden het snelst toeneemt van alle OESO-landen. Ongeveer 16 procent van de Zweden van buitenlandse origine heeft geen werk, tegenover 6 procent van de autochtone Zweden. De Zweedse jeugdwerkloosheid is bovendien schrikbarend hoog: zo'n 25 procent.

'Jongeren hebben geen werk en hebben hun toekomstdromen verloren', zegt Petra Broomans, universiteit hoofddocent Scandinavische talen en culturen aan de Rijksuniversiteit Groningen. 'Omdat ze geen doel in hun leven hebben, vormen ze een risicofactor.'

Rami al-Khamisi, een student en oprichter van de jeugdorganisatie Megafonen, verklaarde in de Zweedse krant The Local dat de politie tijdens een protest racistische opmerkingen had gemaakt en dat hij en zijn vrienden 'apen' waren genoemd. Volgens Al-Khamisi zijn de rellen het gevolg van een groeiende marginalisering van allochtonen en segregatie in de afgelopen twintig jaar in Zweden.

Mensen staan op het punt om te demonstreren tegen politiegeweld in Husby, 22 mei. Beeld afp
Migrantenwijk Husby. Beeld afp

Parijse taferelen in een stad die bekend staat om haar hoge tolerantie en rijkdom. Zijn de rellen niet heel on-Zweeds?
De rellen komen inderdaad overeen met eerdere escalaties in Parijs en Londen. Ook daar stonden een falend integratiebeleid en het ideaal van een multiculturele samenleving aan de basis van de onlusten. In Zweden zijn straatrellen wel een stuk minder gebruikelijk dan in Frankrijk en Engeland.

'Tot nu toe was de Zweedse overheid altijd heel succesvol in het beheersbaar maken van immigrantenproblematiek', aldus Broomans. 'Zweden heeft van oudsher de grenzen opengesteld voor immigranten. De overheid ving ze goed op, onder meer door taalcursussen en huisvesting te bieden. In de jaren '30 werd er door de sociaal-democraat Per Albin Hansson het 'Folkhem' (huis van het volk, red.) ingevoerd: iedereen had recht op werk, een goede leefomgeving en hygiënische huizen met veel licht. De belasting was hoog, maar daardoor was wel het onderwijs gratis, evenals ziektekosten en kinderopvang. De economische crisis heeft dit systeem onhoudbaar gemaakt. Er zijn scheuren ontstaan in de mooie Zweedse huizen. Het probleem van Zweden is niet uniek, je ziet het ook elders in Europa. Alleen zijn mensen verrast dat zulke problemen ook in Zweden voorkomen.'

Is het de eerste keer dat er dergelijke onlusten uitbreken in Zweden?
Nee, in 2010 waren er straatprotesten in Rinkeby, een voorstad van Stockholm, waar veel immigranten wonen. En Malmö, een zuidelijk gelegen stad, kampt al jaren met golven van straatgeweld, vooral in de etnische wijken, die te maken hebben met hoge werkloosheid- en criminaliteitscijfers.

'Op dit moment wordt er een Zweedse tv-serie op de Belgische televisie uitgezonden, Inspector Winter', vertelt Broomans. 'In die serie wordt er een moord gepleegd in een achterstandsbuurt, waar 80 procent van de bevolking allochtoon is. Het is er te gevaarlijk om als politieman alleen de wijk in te gaan. Natuurlijk, het is fictie, maar het zegt wel veel over hoe het gesteld is met de achterstandswijken in Zweden. Daar kun je als vrouw soms echt niet alleen fietsen, en al helemaal niet met rok aan.'

Wat staat er nu te gebeuren?
Het is afwachten hoe de rellen zich verder ontwikkelen, maar in ieder geval staat het debat rond jeugdwerkloosheid en immigratie opnieuw hoog op de agenda.

De reacties vanuit de politiek op de rellen zijn gevarieerd. De extreem-rechtse Zweden-Democraten hebben de politie opgeroepen om waterkanonnen in te zetten tegen de demonstranten. Het hoofd van de Sociaal Democraten, Stefan Löfven, bracht een nachtelijk bezoek aan Husby, om met de gefrustreerde bewoners te praten. Premier Reinfeldt heeft tot nu toe terughoudend gereageerd op de onlusten, met de opmerking dat het niet wenselijk is dat 'Zweden wordt geregeerd door geweld'.

Het onderzoek naar de 69-jarige man die door de politie is doodgeschoten is nog volop bezig.

De Zweedse premier Fredrik Reinfeldt. Beeld ap
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.