'Vieze Peter' wordt als nieuw

Maandag begint het liquidatieproces, over tien liquidaties in de onderwereld. Centraal staan de verklaringen van Peter la S. (‘Vieze Peter’), die in ruil voor zijn getuigenis een nieuwe identiteit krijgt....

Na het liquidatieproces zal Peter la S. niet meer bestaan. Als ‘Vieze Peter’ heeft getuigd tegen verdachten van moorden in de onderwereld en zijn straf heeft uitgezeten, duikt hij onder in het buitenland.

La S. krijgt een nieuwe identiteit; hij is opgenomen in het getuigenbeschermingsprogramma van het Korps Landelijke Politiediensten (KLPD). Het korps wil geen vragen beantwoorden over de regeling. Dat kan volgens een woordvoerder niet, ‘vanwege de geheimhouding’. Maar uit publicaties van wetenschappers en politiemensen blijkt dat het programma sterk lijkt op voorbeelden uit Italië en de Verenigde Staten.

De Amerikaanse regeling bestaat sinds 1971, vertelt de bedenker en belangrijkste uitvoerder van het Witness Security Program, Gerald Shur, telefonisch vanuit ‘ergens in Pennsylvania’. Zijn woonplaats is geheim, omdat hij meerdere keren is bedreigd.

Shur (75) is gepensioneerd, maar hij adviseert nog altijd opsporingsdiensten die een beroep doen op zijn 34 jaar ervaring met het programma. Hij had een leidinggevende positie en sloot persoonlijk deals met criminelen die onderwereldfiguren erbij lapten.

‘In de jaren zestig had de maffia in grote steden vrij spel, omdat slachtoffers zwegen of logen onder ede. Ik besefte dat we potentiële getuigen direct bescherming moesten kunnen aanbieden, anders zouden we de bazen nooit pakken’, zegt Shur.

De regeling werd alleen aangeboden als de verklaring van een getuige noodzakelijk was voor de veroordeling van een zware crimineel, en hij door zijn getuigenis groot gevaar liep. Familieleden – een populair doelwit van wraakacties – mochten mee.

Het programma trok al snel honderden spijtoptanten per jaar en bracht de maffia een zware slag toe. Maar de werkdruk nam toe en er werden fouten gemaakt. Zo werd een spijtoptant, om geld te besparen, zonder beveiliger in het vliegtuig gezet, zegt Shur. ‘De politieman die hem zou ophalen, kon hem niet vinden en schakelde de omroeper van het vliegveld in. Daarna schalde tot afgrijzen van de kroongetuige zijn echte naam uit de luidsprekers, met de vraag of hij zich ergens wilde melden.’

Onverbeterlijk

Onverbeterlijk
Toch is volgens de Amerikaan nooit een deelnemer die zich aan de regels hield, gewond geraakt. Dat is opmerkelijk; ruim achtduizend getuigen hebben een nieuwe identiteit gekregen, samen met bijna tienduizend familieleden.

Onverbeterlijk
De recidive van beschermde getuigen is relatief laag: 18 procent, zegt Shur. Maar sommige spijtoptanten bleken onverbeterlijk. Dieptepunt was de zaak van Marion Pruett, die als zakenman Charles Pearson moorden pleegde in zijn nieuwe woonomgeving.

Onverbeterlijk
De meeste kroongetuigen zijn zware criminelen. ‘Als je de duivel vervolgt, moet je naar de hel om getuigen te vinden’, is een gevleugelde uitspraak in opsporingskringen. Maar sinds de zaak van Pruett wordt het potentiële gevaar voor de nieuwe woonomgeving nadrukkelijk meegewogen.

Onverbeterlijk
‘Iedere volwassen kandidaat wordt getest: hoe is zijn persoonlijkheid, gebruikt hij drugs? Ook zijn strafblad weegt mee. Als het gevaar groter is dan het belang van de getuigenis, doen we het niet’, aldus Shur.

Onverbeterlijk
Ook afspraken worden sinds de zaak-Pruett duidelijker vastgelegd. Iedere getuige ondertekent een overeenkomst waarin staat wat hem is beloofd en aan welke voorwaarden hij zich moet houden. De belangrijkste regel is dat getuigen niemand uit hun oude woonomgeving vertellen wat hun nieuwe naam, woonadres of telefoonnummer is. ‘We willen niet dat de maffia opa gaat martelen om een schuiladres te vinden’, zegt een politieman in de autobiografie van Shur, Witsec – Inside the Federal Witness Program.

Onverbeterlijk
Terugkeren naar de oude omgeving is verboden. ‘Getuigen mogen zelfs niet naar begrafenissen. Dat is te riskant’, stelt Shur. Toch komt het geregeld voor dat getuigen de verleiding niet kunnen weerstaan. Ze maken zichzelf wijs dat wraakgevoelens geleidelijk bekoelen, maar moeten dat soms met de dood bekopen.

Onverbeterlijk
Brieven sturen naar familieleden en vrienden kan via een verbindingskantoor van de U.S. Marshals Service. Telefoneren kan als dat per se noodzakelijk is, ook alleen via het kantoor.

Onverbeterlijk
Getuigen mogen zelf een nieuwe naam kiezen, mits die past bij hun etnische afkomst en niet door anderen wordt gebruikt. ‘Soms kiezen we ervoor dezelfde initialen te behouden, of de eerste twee letters van iemands oude naam. Dan kan hij zich herstellen als hij zich bijna verspreekt.’

Nieuw rijbewijs

Nieuw rijbewijs
Volgens Shur worden namen officieel veranderd door een rechter, in een geheime procedure. Getuigen krijgen een nieuwe geboorte-akte, rijbewijs en een burgerservicenummer. Hun kinderen ontvangen rapporten met een andere school en naam erop, met hun oorspronkelijke cijfers.

Nieuw rijbewijs
Voordat iemand onderduikt, moet hij zijn schulden hebben betaald; alimentatieverplichtingen lopen door. Daarna komt hij in aanmerking voor een tijdelijke uitkering. Getuigen krijgen in principe zes maanden een standaardbedrag dat ze minimaal nodig hebben om in hun onderhoud te voorzien. Alleen als iemand er buiten zijn schuld niet in slaagt een baan te vinden, krijgt hij langer een uitkering. De overheid helpt met het zoeken van werk.

Nieuw rijbewijs
Familieleden of minnaressen kunnen, indien noodzakelijk, met een kroongetuige onderduiken. In Italië worden gemiddeld vier familieleden per getuige in het beschermingsprogramma opgenomen, zo blijkt uit onderzoek van de Universiteit Gent. Soms laat de politie meer dan tien intimi van een kroongetuige onderduiken, maar die worden uit veiligheidsoverwegingen niet allemaal bij elkaar geplaatst.

Nieuw rijbewijs
Veel deelnemers krijgen psychische problemen. Het blijkt loodzwaar om je oude leven helemaal achter te laten. Ze worstelen met de verplichte geheimhouding en kunnen moeilijk wennen aan hun nieuwe leven. Daarom moeten beveiligers goede sociale vaardigheden hebben, zegt Shur. ‘Mijn mensen en ik waren voor de getuigen vaak priester, huwelijkstherapeut en sociaal werker tegelijk.’

Nieuw rijbewijs
Verveling is een enorm risico. ‘Veel criminelen zijn een spannend, luxe leven gewend, vol status. Ze worden rusteloos als ze met vrouw en kinderen in een motelkamer zitten, tijdens de strafzaak. Als ze daarna een baan van negen tot vijf hebben, is dat saaier dan banken beroven.’

Pruik en nepsnor

Pruik en nepsnor
In Nederland kwam de discussie over getuigenbescherming ruim vijftien jaar geleden in een stroomversnelling terecht na een paar turbulente strafzaken. Crimineel Helio Stuart werd in 1993 geliquideerd, nog voor hij in de rechtszaal kon getuigen tegen drugsbaron Kobus L. Tijdens het proces tegen hasjhandelaar Charles Z., in 1994, werden meerdere getuigen geïntimideerd of zelfs mishandeld.

Pruik en nepsnor
Medewerkers van het KLPD pleitten daarom in 1995 in Het Tijdschrift voor de Politie voor een Nederlandse regeling, nadat ze onderzoek hadden gedaan in het buitenland waaruit zou blijken dat effectieve bescherming mogelijk en noodzakelijk was. ‘Er dient echter wel internationaal samengewerkt te worden’, schreven ze. ‘Nederland is in een aantal gevallen te klein om bescherming te bieden.’

Pruik en nepsnor
In 1996 was er een eerste officiële regeling, die twee jaar later werd aangepast en vastgelegd in de – vertrouwelijke – Instructie getuigenbescherming.

Pruik en nepsnor
Sindsdien is het mogelijk dat getuigen een andere identiteit krijgen. Peter la S. krijgt zelfs een ander uiterlijk, aldus zijn voormalige advocaat Hans Speijdel. Raadslieden van verdachten tegen wie hij getuigt, zeggen dat de plastisch chirurg druk met hem bezig is. Tijdens inleidende zittingen van het liquidatieproces verscheen hij volgens deze advocaten met een pruik, nepsnor en een laag make-up op zijn gezicht.

Pruik en nepsnor
La S. zit de komende jaren in de gevangenis, want kroongetuigen hebben geen recht op volledige kwijtschelding van straf voor misdaden die ze bekennen. Hij beklaagt zich over de beschermingsregeling, bleek onlangs. Hij wil volgens De Telegraaf in één keer een flink geldbedrag om zijn eigen beveiliging te regelen. Die wens is in strijd met de regels.

Pruik en nepsnor
Enkele beschermde getuigen hebben in het openbaar verteld over hun ervaringen. In 1997 klaagde Ad Karman, een criminele getuige tegen drugshandelaar Johan ‘De Hakkelaar’ V., in de rechtszaal over de impact van getuigenbescherming op zijn leven.

Pruik en nepsnor
Volgens zijn toenmalige advocaat Marcel van Gessel wisten de politie en zijn cliënt nauwelijks waar ze aan begonnen. ‘Karman werd heel amateuristisch beschermd. Hij verscheen in de rechtszaal met een pruik op, een grote bril en een snor die met een prittstift op zijn gezicht was geplakt. Ook daarna was er veel gedoe, omdat administratief weinig geregeld was en zijn verhuizing naar het buitenland voor administratieve problemen zorgde.’

Pruik en nepsnor
Anonieme, relatief onbekende spijtoptanten schetsten onlangs in het weekblad Vrij Nederland een sobere regeling. Ten tijde van de strafzaak waarin ze getuigden, verbleven ze in zomerhuisjes of morsige hotelkamers.

Pruik en nepsnor
De hardste kritiek kwam vorig jaar van Angelo Diaz. De Antilliaanse crimineel, die getuigde tegen de Hells Angels, is uit het beschermingsprogramma gestapt. In de extra beveiligde gevangenis in Vught, waar volgens hem een speciale vleugel is voor kroongetuigen, zou de politie per ongeluk zijn nieuwe naam hebben laten uitlekken.

Pruik en nepsnor
Hij moest vaak van identiteit veranderen, zegt Diaz in De Telegraaf. ‘Iedere keer moest ik mijn nieuwe naam in mijn geheugen prenten. Ik ben zeker dertig keer verhuisd en ken alle bungalowparken van Nederland.’

Pruik en nepsnor
Nadat hij zijn straf had uitgezeten, wilde de Antilliaan verhuizen naar de kust van een warm land, omdat hij van oorsprong visser is. Maar het KLPD zou hem naar een ‘armoedige wijk’ in Wenen hebben gestuurd. ‘Lekker onopvallend, maar niet heus: een Antilliaan in hartje Oostenrijk.’ Toen Diaz op straat midden in een groep Hells Angels belandde, was de maat vol. De beveiligers wisten nota bene dat de motorclub een bijeenkomst had georganiseerd, ‘maar ze hadden er geen gevaar in gezien.’

Pruik en nepsnor
Zijn verhaal is oncontroleerbaar. De politie, het OM en advocaten mogen niets zeggen over afspraken met individuele getuigen.

Positief

Positief
Uit een vertrouwelijke evaluatie van de Nederlandse getuigenbescherming, waarover een KLPD-chef in 2006 in het vakblad Blauw schreef, zou blijken dat het programma ‘overwegend positief’ wordt gewaardeerd. Geen enkele getuige ‘is in een levensbedreigende situatie gekomen’. Soms wordt geïmproviseerd. ‘De pioniersgeest waart nog steeds rond in het team. Er is beperkte aandacht voor organisatie en consolidatie.’

Positief
Verschillende deals hebben niet tot een veroordeling geleid. Het optreden van Diaz in de rechtszaal werd een mislukking. Kroongetuigen tegen de beruchte crimineel Mink K. overtuigden de rechters niet, bleek in 2007. Ook op de deal met La S. is kritiek. Hij is de eerste huurmoordenaar die een overeenkomst heeft gesloten met justitie.

Positief
De Amerikaan Gerald Shur schrikt niet van zo’n deal. De laatste grote getuige die hij binnenhaalde, was Salvatore ‘Sammy the Bull’ Gravano, die bekende dat hij negentien huurmoorden pleegde voor de maffia. De verklaringen van deze moordenaar maakten het mogelijk dat maffiabaas John Gotti in 1992 levenslang kreeg. Ruim dertig anderen gingen met hem de gevangenis in.

Positief
De overeenkomst met Gravano is omstreden, ook omdat hij later als beschermde getuige in drugs handelde. Maar Shur staat nog altijd achter de overeenkomst. ‘De ruim dertig mensen die we dankzij een huurmoordenaar veroordeeld hebben gekregen, kunnen geen misdaden meer plegen, dus dat was het waard.’ Zijn programma, dat jaarlijks 50 miljoen dollar (39 miljoen euro) kost, is zo’n succes dat het niet langer omstreden is, zegt hij trots. ‘Iedereen is overtuigd van nut en noodzaak.’

Positief
Voor La S. valt het leven als beschermde getuige zwaar tegen, heeft de Nederlandse kroongetuige gezegd. Het conflict over zijn beveiliging zal waarschijnlijk worden bijgelegd, omdat hij noch het OM belang heeft bij het opblazen van de overeenkomst.

Positief
Voor hij kan onderduiken, moet hij de strafzaak doorstaan. Hij zal tientallen malen in vermomming plaatsnemen in de extra beveiligde rechtszaal in Amsterdam om in het openbaar te worden ondervraagd. Advocaten zullen tot het uiterste gaan om zijn betrouwbaarheid te ondergraven.

Positief
Daarna wacht hem het leven waarin gevaar altijd op de loer ligt. Een potentieel risico is zijn puberzoon, omdat tieners volgens Shur bij uitstek geneigd zijn stiekem contact op te nemen met vroegere vrienden en vriendinnen. Ook kunnen kinderen hun positie proberen te misbruiken, zegt de Amerikaan. ‘We hebben ooit moeten ingrijpen. Een tiener eiste dat zijn vader, een beschermde getuige, een auto voor hem kocht. Toen deze man weigerde, zei de jongen: dan ga ik nu naar buiten en vertel ik iedereen wie je bent.’

Positief
[Zie verder pagina 36]

Positief
Wie hoort bij wie en wat deden zij?

Positief
[Vervolg van pagina 35]

Positief
Het Openbaar Ministerie sloot een deal met een zelfverklaarde huurmoordenaar, Peter la S., om tien andere liquidatieverdachten achter de tralies te krijgen. Aan het einde van de strafzaak, volgend jaar, zal de rechtbank voor het eerst oordelen over de toelaatbaarheid van een deal met een moordenaar. Is dit een haalbare kaart voor het OM?

Positief
Theo de Roos, hoogleraar strafrecht in Tilburg

Positief
‘Er is geen grens voor strafbare feiten van kroongetuigen. Je mag in Nederland een crimineel, een kleine vis, gebruiken om een grote vis te vangen. Dit wordt een testcase: mag je met een grote vis andere grote vissen vangen? Zelf heb ik alleen al uit ethische overwegingen grote twijfels over het inzetten van een getuige die tot zijn oksels in het bloed staat.’

Positief
Gerard Spong, advocaat

Positief
‘Ik ben tegen alle deals met kroongetuigen, want dat zijn mensen die hoog op de ladder staan in de georganiseerde misdaad en bedreven zijn in het besodemieteren van anderen. Ze kunnen zich onschuldiger voordoen dan ze zijn. Dat is moeilijk te controleren vanwege de shady deals die worden gesloten in de rafelige, duistere randen van het strafrecht.

Positief
‘Het OM behoort geen vuile handen te maken door zaken te doen met de georganiseerde misdaad. Ik ben er geen voorstander van om zuiverheid en rechtstatelijke principes op te offeren om een ernstig misdrijf op te lossen.’

Positief
Monique Corten, woordvoerder college van procureurs-generaal

Positief
‘Dergelijke deals zijn een uiterst middel. Natuurlijk gaan we niet in zee met een getuige die we niet geloven, dus kijken we eerst of er voldoende feiten zijn die zijn verklaringen bevestigen. We doen dit alleen als het op geen enkele andere manier lukt bewijs te verzamelen over zeer ernstig strafbare feiten. Soms is een kroongetuige net het zetje dat we nodig hebben in de strijd tegen de georganiseerde misdaad.’

Positief
Ybo Buruma, hoogleraar strafrecht in Nijmegen

Positief
‘Ik begrijp dat het OM dit probeert. Het kan dat rechters uiteindelijk zeggen dat het principieel verkeerd is om een deal met een moordenaar te sluiten. Maar een pragmatische aanpak ligt meer voor de hand: extra kritisch kijken naar de betrouwbaarheid van de getuige en meewegen of er aanvullend bewijs is. Pikant is dat het verhaal gaat dat La S. meer op zijn geweten heeft. Als dat waar is, tast het zijn geloofwaardigheid aan.’

Positief
Peter Plasman, advocaat van hoofdverdachte Fred Ros

Positief
‘Peter la S. zat vrij hoog in deze club. Toch zal het OM slechts zestien jaar gevangenisstraf tegen hem eisen. Dat is verbazingwekkend weinig; het is net zoveel als de aanklagers vorig jaar vroegen voor de mannen die Thomas van der Bijl doodschoten. Dat waren simpele uitvoerders, die verder nergens mee te maken hadden. La S. is een calculerende getuige, die dingen verzwijgt. Dat zaait grote twijfels over zijn betrouwbaarheid.’

Positief
Theo de Roos:

Positief
‘La S. zal best op onderdelen de waarheid vertellen. Hij vertelde de politie over twee wapens die in de Amstel zijn gegooid. Justitie vond er één terug en meteen werd er geroepen: ‘Hoera, de getuige is betrouwbaar.’ Maar het is vaker misgegaan met kroongetuigen. Het kan ook hun strategie zijn, om dicht bij de waarheid te blijven.’

Positief
Marcel van Gessel, oud-advocaat van kroongetuige Ad Karman

Positief
‘Als het OM beter zijn best zou doen, hebben ze geen kroongetuigen nodig. Dan besparen ze dit soort spijtoptanten veel lijden, kan ik uit eigen ervaring vertellen. De regeling is karig en erg ingrijpend. Persoonlijk vind ik deze deal te ver gaan, maar rechters zullen het waarschijnlijk wel goedkeuren. Ze zijn nou eenmaal gebonden aan de wet.’

Positief
Gerard Spong

Positief
‘Ethische bezwaren spelen uiteindelijk geen rol in de jurisprudentie. De hoogste rechters kijken heel formalistisch naar zo’n overeenkomst, en beoordelen alleen of die transparant, weloverwogen en proportioneel is. Ze fietsen met een grote boog om de moreel-ethische dilemma’s heen.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.