Verzetsman en vader van de Europese gedachte

Met lede ogen moest Mom Wellenstein de laatste jaren van zijn leven aanzien dat de steun voor de Europese Unie afkalfde.

Mom Wellenstein krijgt de Otto von der Gablentzprijs in 2007.

Zijn erfgoed staat juist nu op het spel. Edmund ('Mom') Wellenstein geloofde heilig in het economische en politieke belang van de Europese samenwerking net als wijlen Max Kohnstamm, met wie hij tijdens de oorlog in concentratiekamp Amersfoort zat. Beiden beseften dat de enige mogelijkheid om oorlogen te voorkomen samenwerking was.

Toen de Franse politicus Robert Schuman op 9 mei 1950 zijn historische pleidooi hield voor integratie van de kolenwinning en staalproductie in de landen die vijf jaar daarvoor nog oorlog tegen elkaar voerden, was Wellenstein onmiddellijk gegrepen door dat idee. 'Ik dacht: die kant moeten we uit', zei hij. Twee jaar later stapte hij over van het ministerie van Buitenlandse Zaken naar de nieuwe Europese Gemeenschap voor Kolen en Staal (EGKS). Mom Wellenstein overleed 27 februari in Den Haag op 96-jarige leeftijd. Hij was de laatste Nederlander die op basis van de oorlogservaringen tot de actieve grondleggers van Europa behoorde.

Delftse studentenstaking in 1940

Mom Wellenstein groeide op in Nederlands-Indië, waar zijn vader in het landsbestuur werkte als directeur van het departement van economische zaken. Zijn vader overleed al jong, waarna zijn moeder naar Nederland terugkeerde en met het gezin in Bussum ging wonen. Na het gymnasium ging Wellenstein technische natuurkunde studeren in Delft. Toen de Duitsers na de bezetting besloten de joodse hoogleraren te schorsen was hij betrokken bij de Delftse studentenstaking in november 1940. Twee jaar later werd hij opgepakt en kwam hij in de strafgevangenis in Scheveningen, het beruchte Oranjehotel, terecht. Na enkele maanden werd hij als 'nummer 46' doorgestuurd naar Kamp Amersfoort. Hij was hier ooggetuige van de executie van een groep Russische krijgsgevangenen wier lot hij zich aantrok. Na zijn vrijlating sloot hij zich aan bij het verzet. In 2013 zou hij de kampervaringen opschrijven in het boek Nummers die een ziel hebben.

Na de oorlog studeerde Wellenstein rechten en economie. Hij werkte bij het kabinet van koningin Wilhelmina en bij Buitenlandse Zaken. Daarna koos hij voor een Europese functie. Bij de EGKS in Luxemburg ontmoette hij Max Kohnstamm weer, de bevlogen zendingswerker van de Europese gedachte. Wellenstein maakte in de jaren vijftig carrière bij de EGKS, waar hij in 1960 de hoogste functie kreeg: secretaris-generaal Hoge Autoriteit van de EGKS. Nadat de EGKS in 1967 werd geïntegreerd met de EEG werd Wellenstein achtereenvolgens directeur-generaal buitenlandse handel en later directeur-generaal externe betrekkingen. Hij legde de eerste contacten met het toen nog geïsoleerde China, hetgeen leidde tot een formeel bezoek in het begin van de jaren zeventig van een Europees commissaris aan dat land. Die wist zich geen raad met de Chinese politici in hun Mao-pakken. Wellenstein zei hem dat Chinezen gek waren op spreekwoorden en raadde hem aan de conversatie te beginnen met de tekst: 'Je moet niet kakelen als een kip als je nog geen ei hebt gelegd.' Hiermee werd het ijs gebroken. Hij voerde ook de onderhandelingen over de toetreding van Groot-Brittannië, Ierland en Denemarken tot de EEG.

Verontrust

Dat de Britten, die hij met zoveel moeite aan boord kreeg, nu een referendum hebben uitgeschreven over de vraag of ze wel of niet in de EU blijven, trof hem diep. Meermalen - tot op hoge leeftijd - uitte hij zijn verontrusting over de aftakeling van de Europese eenheid en uitte scherpe kritiek op de eurosceptici. Als oorzaak voor het euroscepticisme zag hij het gebrek aan leiderschap, waardoor Europa een soort van luxeprobleem was geworden. Hij ergerde zich aan dit verschijnsel, dat afgelopen jaren escaleerde met de eurocrisis, de vluchtelingencrisis en Brexit.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden