Vertrek uit Irak behoeft plan

De Amerikaanse inval in Irak was een gok. Nu men wil vertrekken uit het door etnisch-religieus geweld geteisterde land, moet Bush de regio betrekken bij een plan....

Leek Irak maar op Vietnam, al was het maar een beetje. Na het zestig dagen durende beleg van An Loc in de lente van 1972, waar zwaar in de minderheid verkerende Zuid-Vietnamese troepen en hun Amerikaanse adviseurs meerdere Noord-Vietnamese divisies wisten terug te dringen, bevond de regering in Saigon zich in een ogenschijnlijk sterke positie. Voor president Nixon was dat het vijgeblad dat hij nodig had voor een totale terugtrekking.

Wezenlijker is dat Vietnam twee bevelsstructuren had, de regeringen van Zuid- en Noord-Vietnam. Het was makkelijk voor derde partijen onderhandelingen te organiseren, al verliepen ze moeizaam. Vietnam was gewoon in tweeën gesplitst, Irak is in ontelbare stukken uiteengevallen. Wie zegt dat in Irak een burgeroorlog heerst, drukt zich mild uit: in geen enkele van de religieuze gemeenschappen heeft één groep echt de macht. De regering van Nouri al-Maliki is zelf partij en maakt de situatie er eerder ingewikkelder op.

Omdat niemand onder de sjiieten en soennieten het gebruik van geweld kan monopoliseren, is in elke gemeenschap een concurrentiestrijd gaande over wie de gemeenschap het best kan verdedigen, oftewel in staat is de meeste leden van de andere gemeenschap te vermoorden. De burgeroorlog kan alleen minder heftig worden als de politieke strijd in de afzonderlijke religieuze groeperingen afneemt.

Steeds vaker hoor je dat de VS nog als enige machtsmiddel hebben het dreigen met volledige terugtrekking van hun troepen. Daardoor worden de verschillende groeperingen gedwongen zich te buigen over de voorwaarden waaronder ze met elkaar zouden kunnen regeren. Dat is een gok, geen plan.

Je kunt ook gokken dat elk tijdschema voor terugtrekking leidt tot het uiteenvallen van het Iraakse leger, naar regionale en religieuze scheidslijnen. Zelfs als de VS beloven dat alle adviseurs blijven waar ze zijn, zou men, in een cultuur waar geruchten en samenzweringstheorieën aan de orde van de dag zijn, de VS wel eens niet kunnen geloven.

Omdat bleek dat de VS geen plan hadden voor na de oorlog, kwam de invasie in Irak (waar ik achter stond) neer op een gok. Met de terugtrekking moet het, als het zover is, anders gaan. Als de VS besluiten onder de huidige anarchistische omstandigheden de troepenmacht in het land te verminderen, dan hebben zij de morele en strategische plicht het gesprek te openen met Iran en Syrië en een conferentie met buurlanden te organiseren.

Irak is wellicht dichter bij een uitbarsting van genocide dan we denken. Onder deze omstandigheden kunnen de VS een terugtrekking eenvoudigweg niet in overweging nemen zonder dat ze de buurlanden van Irak onder druk zetten en ze dwingen in het openbaar mede de verantwoordelijkheid te nemen voor wat er gebeurt als zij langs de kant blijven staan en de VS niet helpen.

Waar we allemaal bang voor moeten zijn, is een politieke situatie waarin een nieuw verkozen Congres president Bush dwingt tot terugtrekking, waarna Bush dan niet meer dan een halfslachtige poging doet de buurlanden van Irak bij het proces te betrekken. Dat zou kunnen leiden tot honderdduizenden doden, in plaats van de tienduizenden die nu gevallen zijn.

Een Iran dat doorgaat met zijn programma voor uraniumverrijking is minder gevaarlijk voor de VS dan een genocide in Irak. Als Iran een oorlogszuchtige kernmacht wordt, dan kunnen de VS zich daar wel met militair machtsvertoon tegen verdedigen. Vermoedelijk zal het zover niet komen. Maar als de VS zich losmaken van Irak, zonder daarbij de buurlanden publiekelijk te betrekken, dan zullen de soennitische Arabieren – die het grootste slachtoffer van de massamoord zullen zijn – de VS tot in lengte van dagen haten. De grootste prioriteit voor de VS moet nu zijn, voorkomen dat Irak in de afgrond wegglijdt.

Een wankelend Irak dat officieus is verdeeld in een Iraans en Syrisch invloedsgebied is, zelfs als Iran doorgaat met het verrijken van uranium, een afschuwelijk vooruitzicht. Maar het levert wel mogelijkheden op: landen als Egypte en Saoedi-Arabië zullen, als tegenwicht tegen een nieuwe overheersing van sjiieten, dichter bij de VS en Israël komen te staan en misschien een nuttige bijdrage kunnen leveren aan een oplossing van de Palestijnse kwestie.

Ondertussen zullen Teheran en Damascus verder verstrikt raken in de problemen in Irak. Als er nog meer geweld komt in tweestromenland zal dat hun schuld zijn en niet die van de VS. De poreuze grens tussen Syrië en de fundamentalistisch soennitische streek in Irak zou heel goed het alevitische regime kunnen ondermijnen. Dat kunnen de VS wel aan.

Wat ze niet aankunnen, is een genocide, op voornamelijk soennieten, waarvoor alleen de VS verantwoordelijk zullen worden gehouden. Elke soort terugtrekking – met alle bijbehorende effecten op het gebied van militaire, diplomatieke, economische en noodhulp – moet net zo minutieus gepland zijn als de bezetting niet was. Doorgaan tot het bittere einde is misschien een doodlopende weg. Maar ga nooit ervan uit dat een vermindering van troepen ook maar enigszins minder riskant zal zijn dan een bezetting.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden