Verlokkingen van een grijs land

Er wonen 38 duizend Joegoslaven in Nederland die gevlucht zijn vanwege de oorlog. Een kwart is werkloos, 5 procent werd binnen een jaar door de politie opgepakt....

door Henk van Renssen

MISO (28) uit Kroatië vertelt zijn vrienden Suad (30) uit Belgrado en Lucija (25) uit Bosnië voor de zoveelste keer de taalgrap die circuleert onder jonge ex-Joegoslaven in Nederland. Hun ogen lichten op. Deze is zo herkenbaar.

'Een asielzoeker heeft net zijn verblijfsvergunning gekregen', zegt Miso. 'Op zijn bankafschrift ziet hij voor het eerst het bedrag van zijn uitkering. Hij belt meteen de sociale dienst en vraagt ongerust: Moet ik hiervan mijn hoer betalen?'

Een luid gelach vult het Utrechtse appartement van Lucija en haar vriend Goran. Het is húúr, niet hoer. Zeg dat maar eens als je je hele jeugd Servo-Kroatisch hebt gesproken.

Lucija schenkt haar gasten nog een drankje in. Het is een vrolijke bende in de flat die Lucija en Goran in 1995, na het verkrijgen van hun verblijfsvergunning, kregen toegewezen. Aan de muren hangen schilderijen van Miso, grote landschappen met besneeuwde bergen. De televisie staat aan, iedereen heeft zijn schoenen uitgetrokken. Suad en Miso hangen ontspannen achterover op een oude bank. Als ze honger krijgen, gaat Miso naar buiten en haalt shoarma en gebraden kippenvleugels.

Duizenden inwoners van het voormalige Joegoslavië zijn in de jaren negentig naar Nederland gekomen, net als deze drie op de vlucht voor de oorlog. Leefden er voor de oorlog nog zo'n 25 duizend Joegoslaven in Nederland, op 1 januari 1999 waren het er ongeveer 63 duizend. Ze vormen de vijfde grote minderheidsgroep in Nederland, met uitzonderlijk veel jongeren. Niemand weet precies hoe het met ze gaat.

Er is recentelijk een verkennend onderzoek uitgevoerd. De Erasmus Universiteit Rotterdam zocht voor het ministerie van Binnenlandse Zaken uit hoe het zit met de integratie van de nieuwkomers. Het resultaat werd in februari gepubliceerd en de conclusies zijn verontrustend.

Er is sprake van 'een serieus werkloosheidsprobleem' en een 'zeer ernstig criminaliteitsvraagstuk', meldt het rapport. Van de ex-Joegoslaven is 25 procent werkloos, terwijl onder Turken de werkloosheid 19 procent bedraagt en onder autochtonen 3 procent. Ongeveer 5 procent van alle personen uit voormalig Joegoslavië komt binnen een jaar met de politie in aanraking, tegen bijvoorbeeld 2,1 procent van de Turken. Onder Joegoslavische jongeren is dat percentage nog hoger.

Het is niet duidelijk hoe dat komt, zegt een van de opstellers van het rapport, de Rotterdamse hoogleraar algemene sociologie G. Engbersen. De Joegoslavische cultuur lijkt tot op zekere hoogte op de Nederlandse, dus veel problemen met culturele integratie hebben de nieuwkomers waarschijnlijk niet. Bovendien zijn vooral de jongeren vaak hoog opgeleid, dus ze zouden snel aan een baan moeten kunnen komen.

De oorzaken zijn van meer praktische aard, vermoedt hij. Het werkloosheidsprobleem zou te maken kunnen hebben met de lange asielprocedures. Bovendien worden niet alle diploma's erkend, met als gevolg dat de Joegoslaven eerst weer naar school moeten.

De hoge criminaliteit, zegt hij, is misschien een gevolg van de hoge welvaart waaraan de getraumatiseerde vluchtelingen plotseling worden blootgesteld. En mogelijk werft ook de georganiseerde Joegoslavische misdaad onder de nieuwkomers.

Maar het blijft gissen, zegt Engbersen. Terwijl het probleem urgent is. Hij dringt aan op een vervolgonderzoek. Nederland heeft net een debat over het multiculturele drama gevoerd. Dat was sterk gericht op de traditionele migranten, zegt hij. Maar in Nederland leven ook veel nieuwe migranten. Voorkomen moet worden dat straks dezelfde vraagstukken opduiken.

De onderzoeksresultaten leveren veel discussie op in de studentenflat. Lucija, die inmiddels haar hbo-diploma culturele en maatschappelijke vorming heeft, reageert verbaasd. 'De Joegoslaven die ik ken in Nederland werken allemaal', zegt ze.

Ze heeft er een lange weg voor moeten afleggen. In 1993 kwam ze met haar vriend in Nederland aan, nadat haar dorp in het Kroatische deel van Bosnië door moslims was veroverd en haar ouderlijk huis door de buren in brand was gestoken.

Eenmaal in Nederland was het een kwestie van doorzetten, zegt ze. Geduldig wachten in het asielzoekerscentrum tot je twee jaar later je verblijfsvergunning krijgt. Daarna cursussen Nederlands volgen, weer naar school gaan, en je best doen om te integreren.

Maar ze erkent dat dat moeilijk is. En dat ze, samen met Suad en Miso, misschien wel een uitzondering vormt. Dat merkte ze al in het asielzoekerscentrum. 'Ik ben veel mensen van onze leeftijd tegengekomen, maar weinig met onze lifestyle.'

Lifestyle? 'Je moet er niet veel bij voorstellen. Ik bedoel een levenshouding waarmee je in Nederland niet zou opvallen: studeren, televisie kijken, uitgaan met je vrienden. Gewoon, een normaal leven leiden.'

EN DAT betekent dus ook: tolerant zijn, zowel tegenover Nederlanders en hun cultuur, als tegenover andere vluchtelingen. Je over de verschillen heenzetten. Het is niet voor niets dat de Bosnische zo goed kan opschieten met de Kroaat Miso en Suad, die uit Montenegro komt, maar zijn hele jeugd in Belgrado heeft gewoond.

Lucija: 'Veel mensen in het asielzoekerscentrum zeiden: alle Serviërs zijn klootzakken, of: alle Kroaten moeten dood. Onze mentaliteit was: het is oorlog, maar je moet wel reëel blijven. Niemand wilde die oorlog, iedereen werd erin meegesleept. Het was waanzin. Dan is het toch belachelijk mensen te beschuldigen op basis van hun nationaliteit?'

Suad, die Lucija in 1993 ontmoette in het asielzoekerscentrum van Gilze-Rijen, is het met haar eens: 'Ik kan met 70, 80 procent van hen niet opschieten.'

Ook Suad en Miso zijn hard bezig in Nederland een nieuw bestaan op te bouwen. Suad kreeg na veel omzwervingen langs asielzoekerscentra in Denemarken en Nederland vorig jaar tijdens de Kosovo-oorlog eindelijk een tijdelijke verblijfsvergunning. Hij gaat volgende maand een cursus technisch tekenen met de computer volgen.

Miso, die na het beleg van zijn woonplaats Osijek in 1993 Kroatië ontvluchtte, wilde beeldend kunstenaar of muzikant worden. Maar op de kunstacademie werd hij afgewezen. Nu werkt hij in een magazijn van Bruna. Hij wil binnenkort leren webpagina's te maken.

Het is een moeizame weg die ze afleggen, zoveel is duidelijk. En niet elke vluchteling is daartoe bereid, zegt Miso. Hij kent veel mensen die in het criminele circuit terecht zijn gekomen. Veelal met opzet.

'Het zijn vaak volwassenen die in Joegoslavië ook al in de criminaliteit zaten. Ik ken een jongen die binnen twee maanden een A-status en een appartement had en die doet niks anders dan stelen.'

Dat maakt hem erg kwaad. De beeldvorming over Joegoslaven verslechtert daardoor, zegt hij. 'Er zijn goede en slechte Joegoslaven, net als er goede en slechte Turken, Marokkanen en Surinamers zijn. Maar de doorsnee Nederlander zegt: Joegoslaven, Turken, Marokkanen en Surinamers zijn crimineel.'

Volgens Lucija is ook de oorlogservaring oorzaak van het criminaliteitsprobleem. 'Neem een jongen van 16 jaar. Hij is net in Nederland, zonder zijn ouders. Hij heeft pijnlijke dingen meegemaakt en is erg onzeker. Daarom probeert hij zich te bewijzen. Als je dan in aanraking komt met het criminele circuit, is het moeilijk om er nog uit te komen.'

Miso vraagt boos: 'Ken jij zo iemand?'

Lucija: 'Nee, maar ze zijn er wel.'

Miso: 'Ik geloof dat niet. Het zijn volgens mij vaak volwassen, kortzichtige mensen. Ze maken gebruik van de tolerantie in Nederland. Een kennis van me zei: ''Ik ben niet bang om gepakt te worden. Je krijgt maar een paar weken of maanden celstraf.'' Door de vrijheid krijg je probleemgroepen. Dat is niet beperkt tot Joegoslaven.'

VRIJHEID en overvloed zijn volgens de drie vrienden de overheersende kenmerken van Nederland. Die hebben goede en slechte gevolgen. Volgens Miso is Nederland 'voor jongeren met onze achtergrond, met onze oorlogservaringen, het beste land om geestelijk te herstellen'.

Suad is sceptischer. 'Jonge mensen hebben hier te veel keuze', zegt hij. 'In Belgrado ben je helemaal blij als je werk vindt en genoeg geld hebt om te leven. Hier is alles geregeld. Als je geen werk hebt, ben je toch verzekerd en mag je thuiszitten. Dat mis ik soms, dat gevoel dat je blij bent met iets kleins.'

Miso: 'Inderdaad, daar klagen we allemaal over. Je weet precies hoe het jaar hier gaat. Je werkt, dan ga je met zomervakantie, en daarna trekt die grijze lucht weer over het land.'

Lucija: 'Nederland is voorspelbaar. Dat is prettig, maar ook geestdodend.'

Suad: 'In Joegoslavië is elke dag een verrassing.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden