Verkrachte Eylem moest dood

Strafverzwaring helpt weinig tegen ‘eermoorden’ in Turkije. ‘Politie en justitie herkennen eermisdaden vaak niet of nemen ze niet serieus.’..

VAN De ogen van Herdem Pesen schieten vol als zij en haar man vertellen hoe hun zwangere 17-jarige dochter Eylem werd vermoord. Eylem werd in mei vorig jaar door haar echtgenoot neergestoken. Toen ze bloedend op de grond lag, reed haar man met zijn auto over haar hoofd.

‘Hij heeft mijn dochter vijftien keer gestoken’, vertelt Necmettin Pesen. ‘Uit wonden in haar onderarmen blijkt dat ze waarschijnlijk heeft geprobeerd de baby in haar buik te beschermen.’

Het is warm in de huiskamer van de familie Pesen in de Oost-Turkse stad Van. Door een openstaand raam golft de gebedsoproep van de moskee naar binnen. De echtgenoot van de jeugdige Eylem vertelde de rechtbank later dat hij haar had gedood omdat ze zou zijn verkracht door zijn oudere broer.

De ‘eer’ van zijn familie was daardoor aangetast en de enige manier om dat recht te zetten was het ombrengen van Eylem. ‘Zijn familieleden wisten dat hij mijn dochter ging doden’, zegt Eylems moeder met betraande ogen. Ze frunnikt aan haar hoofddoek. ‘Maar niemand heeft hem gestopt.’

Turkse overheidsinstanties en hulporganisaties proberen al jaren om het aantal ‘eermoorden’ met voorlichtingscampagnes terug te dringen. Maar de moorden blijven een hardnekkig fenomeen. Volgens overheidscijfers worden gemiddeld zo’n 220 vrouwen per jaar het slachtoffer van een eermoord. Het werkelijke aantal ligt echter waarschijnlijk veel hoger. Eermoorden zijn vooral in het arme, conservatieve oosten van Turkije, waar veel Koerden wonen, een dagelijks verschijnsel.

De oorzaak ligt in de kijk op moraliteit. Moraliteit is hier geen individuele aangelegenheid, zoals in West-Europa, maar een groepskwestie. Bovendien is de vrouw in grote delen van de Turkse samenleving nog steeds ondergeschikt aan de man.

Voor heel wat Turkse mannen is de vrouw een beetje als een dier, dat niet zelfstandig kan zijn en wier eer door de man moet worden beschermd. Niet alleen de echtgenoot, vader of broer is verantwoordelijk voor het beschermen van die eer, maar de hele straat, de hele buurt, de hele familie. Iedereen let er op dat de vrouw haar hoofddoek keurig op heeft en zich zedig gedraagt.

‘Eermoorden beginnen vaak met geruchten’, zegt vrouwenrechtenactiviste Aynur Bagis. ‘Buren beginnen te kletsen over een vrouw. Mannen maken daar ruzie over en als zo’n ruzie uit de hand loopt, volgt vaak een familievergadering. Daar wordt dan meestal besloten dat de vrouw dood moet. Als de vrouw ongetrouwd is, vermoordt haar familie haar. Als ze getrouwd is, doodt de echtgenoot haar.’

De Turkse justitie worstelt met de eermoorden. In zijn kantoor in Van slurpt advocaat Güven Yarimbatman, de raadsman van de familie Pesen, van een glaasje thee. ‘Ik weet niet of dit een eermoord was’, zegt hij. ‘Ik vind daar in het dossier weinig bewijs voor.’ Achter hem aan de muur hangen zijn diploma’s. De advocaat bladert in zijn stukken. ‘De dader zegt dat hij de moord heeft gepleegd om de familie-eer te zuiveren, maar ik zie geen bewijs dat er een familiebijeenkomst is geweest waarin is besloten dat de vrouw dood moest.’ Hij buigt over zijn bureau en tikt op de bundel papieren voor hem. ‘Ik ben jurist, ik moet uitgaan van het dossier.’

Volgens een recent rapport van het Kurdish Human Rights Project, een pressiegroep, faalt de Turkse justitie structureel in de bestrijding van eermoorden. Politiemensen, aanklagers en rechters beperken hun onderzoek vrijwel altijd tot het identificeren en veroordeeld krijgen van het individu dat de moord heeft gepleegd. Ze onderzoeken zelden wat de rol is geweest van ‘eer’ of wat de betrokkenheid is geweest van familieleden van de dader. ‘De politie en het gerechtelijk systeem herkennen eermisdaden vaak niet of nemen ze niet serieus’, aldus het rapport. ‘Familieleden ontsnappen aan onderzoek en worden ook niet opgeroepen als getuige.’

Op aandringen van de Europese Unie heeft Turkije vijf jaar geleden zijn wettelijke straffen voor eermoorden verzwaard. Maar volgens vrouwenrechtenactivisten heeft dat tot nu toe weinig geholpen.

Volgens sommigen heeft de strafverzwaring zelfs een negatief effect gehad, omdat mannen vrouwen wier eer is geschonden nu vaker dwingen tot zelfmoord. Familieleden sluiten de vrouw op in een kamer met een middel om zichzelf te doden, zoals een strop, een pistool of rattengif. De vrouw wordt vastgehouden totdat zij zelfmoord heeft gepleegd. De mannen van de familie ontsnappen zo aan de nieuwe, hogere straffen. ‘De aanscherping van de wet heeft niks uitgehaald’, zegt Saime Sürme, secretaris van vrouwenrechtenorganisatie Mavi Göl in Van. ‘De hogere straffen hebben alleen de manier veranderd waarop de mannen de vrouwen doden.’

In de families van de vermoorde Eylem en haar echtgenoot en moordenaar veroorzaakt de moord grote spanningen. De beide families zijn in afwachting van een door de rechter gelaste DNA-test, die moet uitwijzen of Eylem inderdaad was verkracht door de oudere broer van de echtgenoot. ‘Ik weet zeker dat hij onschuldig is’, zegt een zus van de veronderstelde verkrachter, terwijl tranen over haar wangen biggelen. ‘Mijn broer zou zoiets nooit doen.’ Maar als de test uitwijst dat de broer de vrouw wél heeft verkracht, dan is zijn lot bezegeld.

‘Dan is de eer van zijn familie geschonden en zullen zijn broers hem doden’, zegt Necmettin, de vader van de vermoorde Eylem. Maar zijn eigen dochter is net vrijwel zeker het slachtoffer geworden van een eermoord. Zou het niet beter zijn als die eventuele verkrachtingszaak wordt overgelaten aan justitie? ‘Nee, nee, justitie heeft daar niks mee te maken.’ Hij slaat met zijn vlakke hand op de armleuning van zijn stoel. ‘Onze traditie gaat boven de staat.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden