Verboden voor vluchtelingen met 'raciale motieven'

Het was 22 september 1942 toen Elisabeth S. met twee joodse mannen over de Col de Balme Frankrijk ontvluchtte. De jonge juriste uit Oostenrijk had al jaren van omzwervingen achter de rug, en had ternauwernood aan een interneringskamp in Zuid-Frankrijk weten te ontkomen....

Van onze buitenlandredacteur Marjon Bolwijn

De euforie in veiligheid te zijn was van korte duur. Een grensbewaker ontdekte de drie en bracht de twee mannen terug naar de andere kant van de grens. Elisabeth kon blijven. Zij was in het bezit van een voor een joodse vrouw zeldzaam document: een inreisvisum voor Zwitserland.

Julius K., een van de twee mannen, waagde drie dagen later opnieuw een poging. Ditmaal slaagde hij er wel in de grensbewaking te ontlopen. Van het precieze lot van de derde vluchteling is niets bekend.

Elisabeth S. mocht van geluk spreken. Die zomer van 1942 had Zwitserland besloten de grens te sluiten voor joodse vluchtelingen, al was het iets anders geformuleerd: vluchtelingen die om raciale motieven hun toevlucht zochten tot Zwitserland, zouden niet meer worden toegelaten. Niemand die zich afvroeg welke groep werd bedoeld.

Het neutrale bergland, gelegen te midden van door nazi's bezet of met nazi's bevriend gebied, vreesde de komst van duizenden joodse vluchtelingen uit omliggende landen. In Zuid-Frankrijk, België en Nederland waren massale razzia's jegens joden gaande. Risicoloos Europa ontvluchten was niet meer mogelijk. Zwitserland was het laatste veilige toevluchtsoord voor de vervolgde joden.

Maar de Zwitserse regering vreesde economische rampspoed en sociale onrust als een nieuwe stroom vluchtelingen het land zou binnenkomen. 'De boot was vol', was het credo, schrijft de commissie-Bergier in haar gisteren verschenen rapport.

Al sinds de Eerste Wereldoorlog voerde Zwitserland een restrictief asielbeleid. Door de vluchtelingenstroom van joden uit Oostenrijk, na de Anschluss met Duitsland, werd het beleid verder verscherpt. Zo kregen de Zwitserse autoriteiten de Duitse overheid in 1938 zover haar joodse burgers een stempel met een 'J' in hun paspoort te geven. Zo kon de douane makkelijker selecteren.

Duitsland bleek niet al te gretig met die stempels. Zo ontstond het plan de grens helemaal te sluiten. Opmerkelijk is dat de hoogste regionen van politiek, leger en politie in Zwitserland ten tijde van het besluit daartoe in 1942, zeer goed op de hoogte waren van het doel van de deportaties van joodse burgers: massale vernietiging. Zwitserland, centrum van internationale organisaties, beschikte over een goed geïnformeerd netwerk van diplomaten in binnen- en buitenland, en was zo als een van de eersten op de hoogte van de gruwelijke plannen van nazi-Duitsland.

De eerste informatie aan de geallieerden over de systematische moord op Europese joden kwam weliswaar uit Zwitserland, maar niet van officiële kanalen. Die zwegen. Zij kwam van Gerhart Riegner, voorzitter van het Joods Wereldcongres in Genève.

Helemaal zwart is het beeld niet, dat het ruim negenhonderd pagina's tellende rapport van de commissie-Bergier schetst van de houding van Zwitserland tegenover joodse vluchtelingen. Er was een enkele grenswachter-in-gewetensnood die een paar vluchtelingen doorliet. Er waren burgers die illegaal mensen over de grens hielpen. Er was ook een medewerker van de vreemdelingenpolitie die het onverschrokken hoofd Heinrich Rothmund (die zich keerde tegen 'verjoodsing' van zijn land) bij ziekte verving. De vervanger schreef een protestbrief waarin hij ervoor pleitte 'de wanhopige vluchtelingen' niet terug te sturen. Hij zocht de mazen van de wet en liet de meest schrijnende gevallen toe.

Dat laat onverlet dat 24 duizend joden bij de grens werden teruggestuurd en zo in de handen van de nazi's vielen. Zwitserland had de dood van deze mensen in concentratiekampen kunnen voorkomen, stelt de commissie-Bergier.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden