Reportage Vlucht met smartphone

Veel vluchtelingen hebben hun leven te danken aan de smartphone

Selfies en flitsende telefoons passen niet in het stereotiepe beeld van de vluchteling. Toch hebben mensen als Zain Al Abdin uit Syrië hun leven te danken aan de smartphone. 

Beeld Zain Al Abdin

Zijn eerste telefoon raakte hij kwijt toen hij door moerassig gebied waadde. De tweede verdween in het kolkende water van de Griekse grensrivier de Evros. De volgende werd gestolen in een vluchtelingenkamp op het eiland Kos. Daarna kocht hij er nog twee. Of drie. Zain Al Abdin (29) weet het niet meer precies.

Eén ding weet hij wel: zonder telefoon had hij de oversteek van Syrië naar Nederland nooit kunnen maken. ‘Mijn telefoon is mijn leven’, zegt hij. Dat klinkt misschien wat pathetisch, maar tijdens de kruistocht die Al Abdin maakte door Europa – tien landen in twee jaar tijd – was zijn telefoon van levensbelang. Hij bewaarde het toestel in een box met vochtige tissues, ver weggestopt in zijn rugzak. ‘Zonder telefoon had ik hier nooit gezeten.’

Beeld Zain Al Abdin

Terwijl hij de ene na de andere sigaret wegpaft, somt hij de praktische kanten op: Google Maps gebruikte hij om de route uit te stippelen, via WhatsApp ontving hij tips van andere vluchtelingen, in zijn telefoonlijst stonden noodnummers van hulporganisaties, via de app BlaBlaCar boekte hij autoritjes. En dan is er nog de emotionelere kant: met zijn telefoon kon hij videobellen met zijn moeder en foto’s bekijken van zijn nichtjes.

De telefoon van Al Abdin staat boordevol selfies, soms wel vijf op precies dezelfde locatie met een nét iets andere blik. Hij maakt er geen geheim van ijdel te zijn: de foto die hij op Kos maakte toen hij met zijn moeder belde, wil hij liever niet delen. ‘Daar sta ik niet goed op’, verzucht hij.

Beeld Zain Al Abdin

IJdelheid laat zich lastig combineren met het stereotype beeld van een vluchteling die een dodelijke oorlog ontvlucht. In dat beeld past ook geen vluchteling die, al dan niet geholpen door een selfiestick, lachend met duim omhoog poseert na een gepasseerde grensovergang of barre boottocht. De vele foto’s die op het hoogtepunt van de vluchtelingencrisis in 2015 op sociale media verschenen, riepen soms weerzin op. Waarom hadden al die mensen toch zo’n flitsende telefoon? Waren ze wel echt zo hulpbehoevend?

Het verhaal van Al Abdin onderstreept dat lang niet alle vluchtelingen armzalig zijn. ‘Geldproblemen heb ik nooit gehad’, zegt hij. ‘Een oom met een goed salaris stuurde me geregeld geld via Western Union, waarna ik weer verder kon reizen.’ Maar hulpbehoevend was hij wél. Meerdere keren werd hij opgepakt en teruggestuurd, soms liep hij dagen zonder eten en met een minimale voorraad water. Zijn voeten raakten tot bloedens toe beschadigd, hij kreeg griep, sliep nauwelijks. Het bewijs staat allemaal op zijn telefoon. Of ja: in de iCloud, want hij was zo slim om de bestanden telkens als er wifi was te uploaden, zodat ook in onvoorziene omstandigheden niets verloren zou gaan.

Beeld Zain Al Abdin

Videobellen

‘Mam, ik ben op Kos.’ Het is februari 2018 als Al Abdin zijn moeder op de hoogte stelt van zijn vlucht naar Europa. Ruim twee jaar eerder stak hij de Syrische grens over. Naar Turkije, waar hij een tijdlang bleef hangen in de grensstad Gaziantep – ook wel ‘klein Syrië’ genoemd vanwege de vele vluchtelingen die er zijn neergestreken. Voor een actief iemand als Al Abdin, die in Aleppo bedrijfskunde studeerde en drie bijbaantjes had, was de verveling slopend. Zijn wens om naar Canada te emigreren liep op niets uit. Al snel volgde plan B: Europa.

Al Abdin heeft zijn moeder bewust niets verteld over de vele keren dat hij tevergeefs de ijskoude en snelstromende Griekse grensrivier de Evros overstak. Of over de politie, die hem telkens weer oppakte en zijn telefoon en paspoort in het water gooide. Ze zou zich alleen maar zorgen hebben gemaakt. Maar nu kijkt ze blij in de lens van de camera van haar telefoon. Haar enige zoon – ze heeft daarnaast nog vijf dochters – heeft Europa ‘gehaald’.

Beeld Zain Al Abdin

WhatsApp

Al Abdin meldt zich aan voor een Whatsappgroep met de naam ‘hoe je van Griekenland naar Slovenië kunt lopen’. Na een verblijf van acht maanden op Kos heeft hij te horen gekregen dat zijn tijdelijke verblijfsvergunning niet wordt verlengd. Hij moet verder. In de appgroep wisselen vluchtelingen tips uit. Over de beste route, de plekken waar de politie zich ophoudt en waar je kunt overnachten. Er wordt ook gewaarschuwd voor gevaren. Op een foto is te zien hoe een vluchteling zijn paarsblauw-uitgeslagen arm voor zich uitstrekt. ‘Geslagen door de politie met een ijzeren stok’, licht Al Abdin toe. Een andere foto laat een levenloos lichaam in het bos zien, zijn hoofd naar achteren geknikt, zijn buik ontbloot. ‘We hebben deze man gevonden, hij is gestorven in Kroatië’, luidt de beschrijving. ‘Als iemand iets over hem weet, dan kan hij contact opnemen met activist Nawal.’

Beeld Zain Al Abdin
Beeld Zain Al Abdin

Google Maps

Albanië, Montenegro, Bosnië, Kroatië, Slovenië: een groot deel van zijn tocht legt Al Abdin per voet af, in het kielzog van andere vluchtelingen. Dat vergt een gedegen planning. Via Google Maps wordt met locators, een soort digitale punaises op de kaart, het aantal kilometers berekend. ‘Dan krijg je de officiële route’, zegt Al Abdin. ‘Maar om de politie te ontwijken moesten we sluipwegen pakken. Liefst langs zo klein mogelijke dorpjes, met weinig mensen. Het probleem is wel dat daar vaak veel honden zijn.’ Om de omgeving vooraf in kaart te brengen, wordt de hulp van Google Earth ingeschakeld: zijn er rivieren? Is het bergachtig? Hoe is de ondergrond? Vaak waren we wel zes, zeven uur bezig met het plannen van onze eerstvolgende trip.’ Al Abdin noteert onder meer waar zich een moskee of kerk bevindt, zodat hij zich daar kan wassen en scheren. In zijn tas zit naast een handvol dadels standaard een setje schone kleren en gel om zijn haren weer in model te brengen.

Beeld Zain Al Abdin

BlaBlaCar

Kroatië blijkt het lastigste deel van de reis te zijn. Al Abdin loopt zeventien dagen met een groep andere vluchtelingen door onherbergzaam gebied. Altijd ’s nachts, want de Kroatische politie is berucht. ‘Het pad was ontzettend steil, er leefden beren en wolven, we hadden geen water en nauwelijks eten.’ Om uitdroging te voorkomen, dopen ze hun sokken in water en stoppen die in hun mond. ‘Eindelijk kwamen we een put tegen waar we water uit konden halen. Ik had vitaminepillen en magnesiumtabletten bij me. Die verbrokkelde ik in een fles water.’ De opluchting is groot als ze Slovenië bereiken. Al Abdin besluit alleen verder te gaan. Dat is veiliger. Zijn neef, die in Duitsland woont en met wie hij geregeld appt, regelt een Airbnb voor hem in het grensgebied. Een chauffeur van BlaBlaCar, een online marktplaats voor carpoolen, zet hem af. ‘De eigenaar van de Airbnb dacht dat ik een toerist was. Ze vroeg wat ik had gedaan, want ik zag er erg vies uit. Hiken, antwoordde ik zo luchtig mogelijk.’ Al Abdin benut de tijd om uit te rusten, te douchen, te scheren, nieuwe schoenen te kopen en te eten. ‘Ik heb wel voor 100 euro eten besteld. Ik was zo hongerig.’

Beeld Zain Al Abdin
Beeld Zain Al Abdin

Western Union

Al Abdin heeft een rijke oom, die hem tijdens zijn reis geregeld geld stuurt via Western Union. Zesduizend euro in totaal. ‘Als ik geld nodig had, stuurde ik hem een voicebericht: of hij misschien wat geld kon overmaken naar het dichtstbijzijnde kantoor. Dat deed hij vaak meteen.’ Er is alleen één probleem: Al Abdin heeft geen paspoort meer. Op zijn telefoon staat een foto van zijn verloren paspoort, maar daar schiet hij niets mee op. ‘Dus dan vroeg ik een vriend die wel een geldig document had of hij het geld voor me wilde ophalen.’

Beeld Zain Al Abdin

Openbaar vervoer

Een familielid koopt een treinkaartje voor Al Abdin van Wenen naar Salzburg. Hij ontvangt het ticket op zijn telefoon en vervolgt zijn reis met BlaBlaCar: eerst naar München, daarna naar Karlsruhe, waar een tante woont. Uitgeput laat hij zich op de bank vallen. Zijn lichaam is beurs. Hij is doodmoe en heeft koorts, maar de raderen in zijn hoofd blijven draaien. Hoe nu verder? Over een eindbestemming heeft hij nog niet nagedacht. Misschien kan hij een boot nemen van Hamburg naar Noorwegen? Zijn vriend Bilal, een Syriër die hij op Kos heeft leren kennen en die ook naar Duitsland is afgereisd, hakt de knoop door: ‘We gaan naar Nederland. Daar krijg je een verblijfsvergunning voor vijf jaar. En de mensen zijn er aardig, niet racistisch.’ De volgende dag vertrekken ze. Google Maps laat de handigste route zien: met de bus naar Aken. Van daaruit is het nog een klein stukje lopen naar Vaals. Hallo Nederland.

Beeld Zain Al Abdin

Bellen

Zijn telefoon gaat. ‘Broeder’, zegt Al Abdin, ‘kan ik je later terugbellen? Ik ben erg druk.’ Hij zit op de bank bij Bilal in Groningen, waar hij verblijft totdat hij binnenkort de sleutel van zijn eigen woning in Meppel krijgt. Sinds vier maanden is hij de trotse eigenaar van een Nederlandse verblijfsvergunning. Vergeleken met de afgelopen jaren is zijn leven stabiel. Maar de realiteit is bitter: hij heeft nog geen werk, spreekt geen Nederlands en gebrekkig Engels. Een plan is er wel, hij wil datawetenschap studeren of zijn oude studie bedrijfskunde oppakken. Voor sociale contacten is hij aangewezen op zijn telefoon. Hij voert eindeloze gesprekken met zijn Syrische vrienden die in Turkije zijn blijven hangen. Of die net als hij een nieuw leven zijn begonnen in Europa. Ja, ook nu is zijn telefoon van levensbelang. Al is het maar om de eenzaamheid te verdrijven. 

Beeld Zain Al Abdin
Beeld Zain Al Abdin
Beeld Zain Al Abdin
Beeld Zain Al Abdin
Beeld Zain Al Abdin
Beeld Zain Al Abdin
Beeld Zain Al Abdin
Beeld Zain Al Abdin
Beeld Zain Al Abdin
Beeld Zain Al Abdin
Beeld Zain Al Abdin
Beeld Zain Al Abdin
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden