Van het Westen geen nieuws

Oost-Berlijn is na de Duitse hereniging, twintig jaar geleden, een hippe bestemming geworden. West-Berlijn kampt juist met een stoffig imago....

Het gaat vooral om de suggestie: New York, Londen, grote rijke steden, dat zullen ongetwijfeld de voorbeelden geweest zijn voor Bar Tausend. Als de portier je vannacht al binnenlaat achter zijn ijzeren deur, zie je wat je vroeger in het Berlijnse nachtleven nauwelijks zag: strak design, een ruime vertegenwoordiging van modebewust uitgedoste Carrie Bradshaw-meisjes en zelfs een paar verzorgde mannen in pak.

Geen probleem natuurlijk, zeker niet in dit deel van de stad. Hier, onder de donkere brug in Oost-Berlijn, weegt immers niet de last van traditie. Alles kan, want tot 1989 was er hier niets, erna alleen even een verlopen casino. En dus kun je als horeca-eigenaar zelfs kiezen voor ‘glamour’, in plaats van de allesoverheersende Berlijnse alternatieve cultuur of het technotoerisme.

Ook dit is immers de Friedrichstrasse anno 2010, op een steenworp afstand van het S-bahnstation, dat 21 jaar geleden nog de laatste controlepost van de DDR-dictatuur was. Berlijn Centrum-Oost toont zich hier in geconcentreerde vorm: fris gerenoveerde Altbau naast uitgewoonde toeristenpizzeria’s, stadsruïnes naast nieuw glanzende kantoorblokken.

Uitgerekend over dit noordelijk deel van deze winkelstraat, waar ook de Bar Tausend zich bevindt, ronkt een toonaangevend stadsblad nu dat het de eerste echte ‘Glamourmeile’ van de stad genoemd mag worden – omdat zich hier sinds een paar jaar een handvol uitgaansgelegenheden van het trendyer genre hebben gevestigd tussen het platte toeristenaanbod. De eerste Hollywood-sterren zijn uiteraard al gesignaleerd.

Hypes
Natuurlijk, mooi is ie niet, de Friedrichstrasse, en vernieuwend al helemaal niet, maar dat is allang niet meer het criterium in Berlijn. Als er maar even wat nieuws is. Geen stad immers waar hypes zo enthousiast omarmd worden als hier, waar zo gretig gezocht wordt naar wat ‘in’ is en wat ‘uit’. En het oostelijke centrum van Berlijn mag zich zonder twijfel al jaren tooien met de zelfverzekerdste benamingen.

Een lijstje van bekende krachttermen uit het oosten: er is de Casting Allee, zoals de bekende Kastanienallee in de voormalige DDR-wijk Prenzlauer Berg al jaren genoemd wordt, dankzij de parade van twintigers die zich er aan elkaar tonen. Cultuurliefhebbers in Mitte verdringen zich voor de ‘tempelstad’, het Museum-eiland (Museumsinsel), dat zich met behulp van honderden miljoenen bondsgeld opmaakt om de grootste concurrent van het Louvre te worden.

Iets verderop buigen de toeristenstromen zich naar wat stadsgidsen graag als ‘het mooiste plein van Berlijn’ omschrijven: de Gendarmenmarkt. En in stadsdeel Friedrichshain staan duizenden technoliefhebbers sinds eind 2004 volgzaam in de rij bij club Berghain – in de DDR een energiecentrale, in 2009 ferm de ‘beste club ter wereld’ genoemd.

Het zijn voorbeelden van de Berlijnse metropoolverlangens, waarvan het natuurlijk de vraag is hoe realistisch die zijn. Maar één ding staat wel vast: de laatste twintig jaar vonden de interessantste ontwikkelingen én grootste hypes plaats in het oosten – en stroomde er verreweg het meeste geld heen. Sinds rond 2000 ook de regering, het parlement en in 2006 het Hauptbahnhof tegen de voormalige sovjetsector aan is gaan zitten – herbouwd op de braakliggende terreinen die direct aan de westzijde van de Muur grensden –, lijkt de zaak dan ook beklonken.

Je zou zelfs kunnen zeggen: de stad, waar dit jaar in oktober de twintigste herdenking van het herenigde Duitsland wordt gevierd, is nog steeds in tweeën verdeeld, alleen geheel anders. Een nieuw centrum heeft zich in twee decennia eenheid immers niet gevormd, maar het natuurlijke zwaartepunt ligt onmiskenbaar in de City-Ost, zoals de ambtenaren het gebied noemen – met de voormalige DDR-televisietoren op de Alexanderplatz als symbool van nieuw, 21ste-eeuws zelfbewustzijn.

Opwinding
Enigszins opgewonden was de stemming daarom wel, begin augustus, toen er ineens cameraploegen in het westelijk centrum opgesteld stonden. ‘City-West’, met zijn ooit zo trotse symbolen als de Kurfürstendamm en het warenhuis KaDaWe, daar gebeurt immers al twintig jaar niets nieuws, vinden de trendwatchers, dat is stoffig, ouderwets, daar kom je niet voor je plezier, hoogstens is er de bedrukte sfeer van de latere 20ste eeuw blijven hangen.

West-Berlijn is na 1990 eigenlijk vergeten, zoals ook een oud-burgemeester het eerder dit jaar op een debatavond met enige spijt zei. De man had nog meegemaakt dat Berlijn voor de meeste buitenlandse bezoekers ‘West-Berlijn’ was, iets dat anno 2010 inderdaad niet meer voor te stellen is.

Fotografen verdrongen zich nu echter bij het plein van de Gedächtniskirche, gericht op burgemeester Klaus Wowereit en een vagelijk bekend sterretje, de ex-vrouw van Boris Becker, die nu bij een Belgische architect hoort. De delegatie kwam er om een startschot te geven voor de verbouwing van een winkelcentrum.

Erg prozaïsch, in een stad waar al twintig jaar verbouwd wordt en waar eigenlijk geen winkelcentrum meer bij kan. De symboliek van het moment werd er dan ook dik bovenop gelegd. Zoals de burgemeester zei: ‘City-West zal weer tot leven worden gebracht.’

Het Bikini Haus heet de locatie, een gebouw uit de jaren vijftig, de tijd dat het Westen zich nog moest bewijzen als stevig alternatief tegenover het Oosten. Begin 21ste eeuw moet het dat weer worden, vindt de burgemeester, al is het maar omdat er ook in het benadeelde westen kiezers voor hem te winnen zijn. Voor 100 miljoen euro zullen hier ‘spannende’ winkels en creatieve ruimtes de sjofele 1-euro-shops vervangen en zal de Belgische architect, Arne Quinze, het geheel artistiek aaneensmeden.

De tekenen voor een dergelijk offensief waren er natuurlijk al langer. Meerdere oude bekende West-symbolen worden de komende tijd opgelapt. De Kurfürstendamm wordt aangepakt, de gouden Siegessäule opgepoetst. Sterarchitect David Chipperfield gaat twee theaters ombouwen (Ku’damm-Karree), en het gebied rond het Bahnhof Zoo – de buurt die de popgroep Klein Orkest al in 1984 treffend samenvatte als ‘porno en peepshow’ – gaat op de schop.

Concurrentie
In 2014 moet een nieuw, aangesterkt City-West klaar zijn om te concurreren met het glanzend gerenoveerde Oosten. Of dat lukt? Schamper klinkt de lach in het oostelijk centrum, waar ze zeggen dat een nieuwe glanslaag nog geen vernieuwing schept.

De Friedrichstrasse heeft volgens de kenners de Kurfürstendamm allang overwonnen, al is ie lelijker, al is de grond op de Ku’damm nog steeds het duurst, zijn de winkels er beter en de toeristenbussen nog steeds het volst. Maar de suggestie van vernieuwing, waar alles om draait in Berlijn, is er niet.

Het oostelijk centrum had simpelweg één voordeel in 1990: er moest compleet opnieuw worden begonnen. Een oudere Russische schrijfster op de Prenzlauer Berg omschrijft deze voormalige DDR-wijk bijvoorbeeld als een ‘ongekend sociaal experiment’. In een paar jaar tijd is 90 procent van de oorspronkelijke DDR-bewoners vervangen. De huizen werden vernieuwd, de buurt paste zich aan bij de Neuberliners uit München, Hamburg en Amsterdam, op zoek naar mogelijkheden en ruimte.

Het verleden werd in sneltreinvaart weggepoetst. Alhoewel: voor de liefhebbers van stadsgewoel is het eindresultaat soms slikken. Een Oost-Europese journalist noemde het nieuwe middleclass-leven in Oost-wijken als Mitte en Prenzlauer Berg kritisch een ‘Truman-show’. ‘Alles ziet er zo goed uit. Te perfect, net een decor. Het is alleen maar afwachten wanneer ineens het doek wordt opgelicht.’

En hij is de enige niet. In het twintigste herdenkingsjaar van de eenheid verzuchten meerderen dat het oostelijke centrum zijn spannendste tijd heeft gehad. De opkomst van de glamour in het nachtleven is voor sommigen zelfs een signaal dat het ‘sociale experiment’ nogal voorspelbaar zal eindigen.

Het bekende stadsblad, hetzelfde dat de Friedrichstrasse tot glamourstraat heeft uitgeroepen, heeft er al een middel tegen bedacht: voor een beetje zinvolle Berlijn-ervaring moet men sowieso de centra uit. De echte trendsetters zouden inmiddels naar het noorden van de probleemwijk Neukölln verhuizen. Een multiculturele wijk met een ‘bloeiende mix van tegenstellingen’, waar nu ‘de stemming van New York in de jaren tachtig’ zou heersen.

Toch nog iets nieuws in het westen dus, want Neukölln ligt in de voormalige Amerikaanse sector. Maar dan wel ver van de Kurfürstendamm vandaan.

Het massatoerisme heeft nu ook City-Ost ontdekt
Al sinds de jaren negentig is Oost-Berlijn in kleinere kring bekend om zijn dynamische veranderingen. De afgelopen jaren heeft ook het massatoerisme echter de zogeheten City-Ost ontdekt, het gerenoveerde centrum van dit oostelijk stadsdeel – tot verdriet van veel buurtbewoners, die de uitwassen van het toerisme bekritiseren.

De belangrijkste nieuwe attracties waardoor de stad tot magneet voor miljoenen toeristen is gegroeid, bevinden zich immers hier, of op de westelijke gebieden die direct aan dit deel van de Muur grensden, zoals het regeringskwartier en de Potsdamer Platz.

De meeste toeristenbussen in het oosten bevinden zich op de brede straat Unter den Linden, tussen de Brandenburger Tor – ooit symbool van de deling, nu van de eenheid – en de Alexanderplatz. Inmiddels zijn daarom ook de tot voor kort relatief beschermde plekken daar in de buurt, zoals de Hackescher Markt en de Oranienburger Strasse, door het massatoerisme overgenomen.

Attractieve plekken zijn er echter ook nog genoeg, zoals bijvoorbeeld de Spree-oever bij het Monbijoupark, en er zijn zelfs wat nieuwe ontwikkelingen waar te nemen, zoals de mogelijke opkomst van de zogeheten ‘Glamourmeile’ op de Friedrichstrasse.

De Friedrichstrasse, de bekendste winkelstraat in het oosten, kruist Unter den Linden. Het noordelijk deel is voormalig DDR-gebied. Als je vanaf het noorden loopt zie je aan de linkerhand diverse (deels) gerenoveerde toeristentrekkers. Eerst is er het Museumeiland (Museumsinsel). Dat heeft vorig jaar het Neues Museum erbij gekregen, beroemd dankzij de omstreden renovatie door architect David Chipperfield, en omvat nu vijf grote musea van cultuur tot 1900.

Iets verder naar het zuiden volgt de Gendarmenmarkt, met het Konzerthaus. Vanaf Checkpoint Charlie gaat de straat dan over in het zuidelijke, minder mooi opgeknapte deel. Hier begint het voormalige Westen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.