Uur van de waarheid Demjanjuk nadert

De derde en laatste dag van de verdediging van de vermeende oorlogsmisdadiger John (Iwan) Demjanjuk is ingegaan. Het is de laatste mogelijkheid voor advocaat Ulrich Busch om zijn cliënt vrij te pleiten. Volgende week zal de rechtbank een uitspraak doen. Nabestaanden kijken halsreikend uit naar deze dag. Demjanjuk zelf brengt zijn uren in de rechtzaal hoofdzakelijk in slapende toestand door.

Demjanjuk doet een dutje tijdens zijn proces. FOTO ANP

Het proces in München neemt inmiddels al anderhalf jaar in beslag. Deels omdat de verdediging tijd rekte op basis van de 'zwakke gezondheidstoestand' van de inmiddels 91-jarige Demjanjuk -die steevast de rechtszaal betreedt in rolstoel dan wel ziekenhuisbed. Maar de controverse die deze zaak al meer dan dertig jaar achtervolgt heeft er zeker ook voor gezorgd dat een definitieve uitspraak al ruim een jaar op zich laat wachten.

Iwan de Verschrikkelijke

Wat is er in al die jaren gebeurd? Demjanjuk emigreert in 1952 naar Amerika. Hij wordt genaturaliseerd tot Amerikaans staatsburger en werkt als automonteur in een Fordfabriek. Totdat Israël in 1986 om zijn uitlevering vraagt, leidt Demjanjuk een onopvallend bestaan. Israël zegt echter bewijzen te hebben dat Demjanjuk de beruchte 'Iwan de Verschrikkelijke' is, een kampbeul in de vernietigingskampen van Trewinka en Sobibor die in de periode 1942-43 duizenden joden vergast zou hebben. Amerika voert een proces tegen hem en Demjanjuk verliest zijn staatsburgerschap, waarop hij aan Israël wordt uitgeleverd.

Doodstraf

Overlevenden van de beide kampen getuigen tegen Demjanjuk en in 1987 veroordeelt de Israëlische rechtbank hem tot de doodstraf. Demjanjuk zit bijna zes jaar in de dodencel, maar zijn kansen keren als het Hooggegerechtshof van Israël zijn zaak opnieuw bekijkt en de straf bij gebrek aan harde bewijzen opschort. Het hof heeft de beschikking gekregen over getuigenissen van 37 voormalige kampbewakers in Treblinka die allen zeggen dat Iwan de Verschrikkelijke in feite ene Iwan Marchenko was. Identiteisverwisseling, oordeelt het Hof, en Demjanjuk komt in 1993 vrij. Amerika geeft hem het staatsburgerschap in 1998 terug.

München

In 1999 duiken echter nieuwe aantijgingen op. Demjanjuk zou wel degelijk kampbewaker zijn geweest in het vernietigingskamp Sobibor. In dit kamp kwamen tussen 1942 en 1943 meer dan 170.000 joden om. Na lang juridisch getouwtrek verliest Demjanjuk voor de tweede maal zijn Amerikaans staatsburgerschap en wordt hij op 11 mei 2009 op het vliegtuig naar München gezet. Op 30 november van dat jaar begint het nieuwe proces dat naar verwachting slechts enkele maanden zal duren.

Circus Demjanjuk

Het blijkt slechts het begin te zijn van wat al het 'circus Demjanjuk' is gaan heten. De controverse zit hem vooral in het feit dat de aanklagers zich uitsluitend kunnen baseren op documenten. En net die documenten worden door de verdediging als 'KGB-vervalsingen' weggezet. Het enige directe bewijs wordt geleverd op 14 april 2010 wanneer een deskundige de SS-identiteitkaart van Demjanjuk als echt erkent.

Verder blijft de aanklacht mager. Niemand heeft Iwan Demjanjuk in levende lijve gezien als kampbewaker in Sobibor. Maar, zoals Max Pam gisteren stelde in de Volkskrant: Sobibor was dan ook bedoeld als doodsfabriek, waar niemand levend uit diende te komen. Echter, bij gebrek aan getuigen is er geen aanwijzing van feitelijk daderschap en ontbreekt daardoor individuele schuld voor de duizenden joodse slachtoffers die de dood vonden in het kamp.

Nederlandse joden

Voor Nederland heeft het proces een bijzondere betekenis omdat van de ruim 170.000 joden die vermoord werden in Sobibor, zeker 34.000 uit Nederland afkomstig waren. Tijdens het proces hebben verschillende Nederlandse overlevenden van het vernietigingskamp getuigd tegen Demjanjuk als zogenaamde 'mede-aanklagers.'

Demjanjuk zelf heeft zijn onschuld al die jaren staande gehouden. Tijdens het proces doet hij er hardnekkig het zwijgen toe en verschuilt hij zich achter een zonnebril.

Snurken

Volgende week velt de rechtbank een vonnis. Demjanjuk riskeert een celstraf van zes jaar, wat op zijn leeftijd vrijwel zeker levenslang betekent. In zijn slotpleidooi vanmiddag stelde Busch dat Demjanjuk 'net zoveel onder de nazi's heeft geleden als de joden' en riep hij wederom op zijn cliënt vrij te spreken.

Demjanjuk lijkt zich nog maar weinig aan te trekken van alle commotie om zijn persoon. Dinsdag moest het pleidooi van zijn advocaat zelfs tijdelijk worden stilgelegd omdat de beklaagde er luid doorheen snurkte.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden