PostuumUlay (1943-2020)

Ulay bracht de status van de performance als kunstvorm naar een hoger peil

Met zijn partner Marina Abramovic vormde hij twaalf jaar lang een kunstenaardsuo.

Ulay neemt in 2010 plaats tegenover Marina Abramovic bij haar performance The Artist is Present in MoMA, New York.Beeld Getty

Het zijn onvergetelijke beelden, die van de twee kunstenaars Marina Abramovic en Ulay. Door de manier waarop ze aan elkaar zaten ‘verknoopt’: met hun haren, of naakt tegen elkaar aan rennend, of met zijn tweeën eindeloos rondjes rijdend in een bestelbus, urenlang tegenover elkaar zittend aan tafel (met een kronkelende gifslang ertussen), elkaar in het gezicht schreeuwend. 

Krachtige beelden zijn het, die velen zich herinneren, hoewel maar weinigen bij de optredens zelf aanwezig zullen zijn geweest. En terwijl maar weinigen zullen weten hoeveel de veel bekendere Abramovic schatplichtig is geweest aan haar performancemetgezel Ulay.

Maandag werd bekend dat Ulay vroeg in de ochtend, in de Sloveense hoofdstad Ljubljana, op 76-jarige leeftijd is overleden aan de gevolgen van lymfeklierkanker. 

In 1976 kwamen de twee kunstenaars elkaar tegen, in Amsterdam, waar hij medeoprichter was van kunstcentrum De Appel. Ze zouden er nog jaren blijven wonen. Het was het begin van hun twaalf jaar durende, agressieve, lijfelijke verbintenis. Performances die de status van deze kunstvorm naar een hoger peil brachten, door de intensiteit en de consequente, compromisloze en confronterende manier van uitvoeren. Ook privé waren Abramovic en Ulay een stel.

Ulay in november 2018 in Berlijn.Beeld Getty

Lange tijd bleef onvermeld hoezeer Ulay al voor hun ontmoeting een rijke carrière achter de rug had. Hij was een vroege pionier op performancevlak, zoekend naar zijn identiteit, zoekend van welke sekse hij was: een aantrekkelijke jongeman of wufte vrouw; huppelend in jarretels of stoer een sigaret rokend. Een zelfonderzoek dat hij instant vastlegde in duizenden selfies, dankzij de destijds nieuwe polaroidtechniek. In de jaren zeventig was hij zelfs consultant van de Amerikaanse fotofirma en kon hij beschikken over de meest geavanceerde modellen: de Polaroid 180, SX70 en P90 (die door tandartsen werd gebruikt).

Dat Abramovic en Ulay elkaar vonden, was achteraf niet verbazingwekkend. Zij was een dochter van Joegoslavische partizanen en genoot een norse, zeg maar keiharde, militaristische opvoeding. Hij was duidelijk een Tweede Wereldoorlogproduct van Duitse makelij. Geboren in 1943 in Solingen, als Frank Uwe Laysiepen, met een vader die in Stalingrad had gevochten en stierf toen Ulay 14 was en een moeder die hem een jaar later zou verlaten. 

De samenwerking kende een dramatisch einde op de Chinese Muur in 1988. Beginnend aan de twee eindpunten liepen ze elkaar tegemoet. Op het moment van samenkomst, drie maanden later, was hun scheiding een feit. Mede dankzij hun overspelig gedrag: Ulay had een Chinese geliefde, zijn tolk; Abramovic had een aantal affaires achter de rug – volgens hem.

sHe, 1973: Ulay, zoekend naar zijn identiteit.Beeld MB Art Agency
sHe (1973).Beeld MB Art Agency
sHe (1973).Beeld MB Art Agency

Ulay keerde terug naar zijn vroegere loopbaan en stortte zich weer op de polaroidfotografie. Voor zijn lens verschenen nu Amerikaanse daklozen en Australische Aboriginals. Hij richtte zich op het welzijn van de wereld, het belang van (zuiver) water en de emancipatie van de ‘buitenstaander’.

Tot een hereniging met Abramovic is het nooit echt en langdurig gekomen. De animositeit bleef, al was het alleen al vanwege de fotorechten die Abramovic meende te bezitten van het werk dat de twee gezamenlijk hadden gemaakt (wat achteraf niet het geval was). Ulay verscheen wel in promotiefilmpjes voor Marina’s ‘interdisciplinaire performance en educatie centrum’ MAI in New York. 

Memorabel en ontroerend was het moment waarop Ulay plaatsnam tegenover Abramovic in het Museum of Modern Art in New York, voor The Artist is Present. In die soloperformance zat Abramovic dagelijks, acht uur per dag en bijna tweeënhalve maand lang, aan een tafel. Bezoekers mochten een voor een tegenover haar plaatsnemen, waarna zij aanhoudend oogcontact met hen hield. 

In 2012 werd kanker bij Ulay geconstateerd. Meditatie, vasten, hydrokleurtherapie en chemokuren hielpen hem weer op de been. Hij leek te zijn genezen, trouwde en richtte onlangs een stichting op. Vijf jaar geleden trad hij nog op in het Amsterdamse Stedelijk Museum; hetzelfde museum waar dit najaar, vanaf november, een overzichtstentoonstelling van zijn werk te zien zal zijn.

Marina Abramovic en Ulay: Rest Energy (1980).Beeld Collectie Stedelijk Museum

Reactie van Marina Abramovic:

‘Met groot verdriet hoorde ik vandaag van de dood van mijn vriend en ex-partner Ulay. Hij was een buitengewoon kunstenaar en mens, die door iedereen die hem kende zal worden gemist. Op een dag als vandaag geeft het troost te weten dat zijn kunst en nalatenschap nog lang zullen voortleven.’ 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden