Reportage

Trouw aan Bhagwan

Goeroe Bhagwan Shree Rajneesh, die ook in Nederland duizenden volgelingen had, overleed 25 jaar geleden. Leeft zijn gedachtegoed nog?

Beeld OSHOphotos.com

Liefdesmeditatie, deel I

Marimbaklanken op een humus van violen vullen het zaaltje. De deelnemers aan de cursus zitten op een roze mat met de ruggen tegen elkaar. Ze heffen de armen omhoog, laten ze vervolgens zakken, terwijl de vingers sprenkelende bewegingen maken. Ze ademen uit en laten een langgerekt 'shshsh' tussen de lippen ontsnappen. Een stem met Barry White-dictie voegt zich in de muziek. 'Share your heart with the other. Give what you need. Let love be your guide. Since you must be. Then be a shower of love.'

Wie in Nederland relicten zoekt van de beweging van wijlen Bhagwan, de goeroe uit India, de gezegende, die in de jaren tachtig wereldwijd zeker een kwart miljoen worshippers in zijn ban wist, komt al snel hier uit, aan de rand van het duingebied in Egmond aan Zee. In het voormalige koloniehuis Sint Joseph van de rooms-katholieke Vereeniging voor Kindervacantie & Herstellingsoorden werken 25 jaar na zijn dood zo'n twintig therapeuten en een wisselende hoeveelheid cursisten communegewijs aan de zoektocht naar de kern in henzelf, zoals Bhagwan dat ooit propageerde, een egoloze ziel, vrij van pijnen, demonen en boosheden uit het verleden.

Volgens directeur Chandrika van de Osho Humaniversity (Bhagwan liet zich de laatste jaren Osho noemen: spiritueel meester) bestaat de clientèle uit academici die zich verder willen ontwikkelen, personen die een crisis doormaken en verslaafden. Wie wil kan zich hier tot therapeut laten scholen. De leden komen uit alle windstreken.

De erfenis van Bhagwan weerspiegelt zich volgens Chandrika, zelf van Zwitserse afkomst, hier in 'onvoorwaardelijke liefde'. Als je pijn voelt, is liefde wat je nodig hebt. In de praktijk van de Humaniversity: AUM-meditatie (Awareness, Understanding, Meditation), zen, tantra, familieopstellingen, sjamaantechnieken en trainingen in seksualiteit (Superman, Ontdek je G-Spot). Er zijn workshops voor één dag, je kunt er ook een jaar verblijven.

Deel II

De cursisten hebben zich naar elkaar toegekeerd. Ze grijpen elkaars handen vast en kijken elkaar diep in de ogen. Het lied The Love Spirit klinkt. Ze zingen mee. I need you to hug me, I need you to love me. Hold me close. Dan de omhelzing. I can feel it (2x), I can feel the love spirit. Ze wisselen herhaaldelijk van partner.

Bhagwan Shree Rajneesh, hoogleraar in de filosofie, oefent eind jaren zeventig een magische aantrekkingskracht uit op westerlingen. Duizenden komen naar zijn ashram, zijn leefgemeenschap in Poona, India en kleden zich in oranje en - later - rode gewaden. Intellectuelen, hippies en kunstenaars, van wie er velen eerder met drugs experimenteerden of therapieën ondergingen, voelen zich aangesproken door zijn boodschap van totale individuele bevrijding en verlichting, te bereiken door meditatie, afrekening met de conditioneringen van vroeger en vrije uiting van gevoelens. Vrije seks als methode om de verlichte status te bereiken, levert Bhagwan ook de bijnaam van seksgoeroe op.

Voor zijn beweging gebruikt hij elementen uit religies en oosterse spiritualiteit, waaronder hindoeïsme, boeddhisme, christendom, zen en tantra. In 1981 vertrekt hij naar de Verenigde Staten - naar verluidt om een confrontatie met de Indiase belastingdienst te ontlopen die een miljoenenaanslag in voorbereiding heeft, naar eigen zeggen om medische hulp voor rugklachten te zoeken.

Sannyasins in de jaren tachtig in Oregon. Beeld .

In een vallei in Oregon worden de fundamenten gelegd voor wat de grootste commune ter wereld moet worden, Rajneeshpuram. De leiding komt in handen van Bhagwans persoonlijke secretaresse, Ma Anand Sheela. Niet lang daarna voeren media ex-sanyassins en familieleden op die klagen over het bewind: machtsmisbruik, intimidatie, hersenspoeling en een overdreven luxe levensstijl. De verwarring groeit als de goeroe ineens religies en, na de eerste aidsdoden, homoseksualiteit op de korrel neemt.

De meester laat zich onaangedaan zien in zogeheten drive by's, waarbij zijn discipelen hem toejuichen als hij stapvoets passeert in een van zijn 97 Rolls-Royces. De commune heeft veel weg van een vakantiedorp, met hotels, restaurants, een openluchtdisco en souvenirshops. Er lopen ook bewakers rond met machinepistolen.

Intussen groeit de achterdocht van de Amerikaanse autoriteiten. De beweging zou schijnhuwelijken regisseren om de immigratiewet te omzeilen. Er komen beschuldigingen over afluisterpraktijken en vergiftigingen. Sheela zou de hand hebben gehad in de verspreiding van salmonellabacteriën in een restaurant om kiezers die de commune vijandig gezind waren aan het ziekbed te kluisteren. In september 1985 vlucht ze naar Zwitserland. Ze wordt daar gearresteerd, uitgeleverd aan de Verenigde Staten en veroordeeld voor poging tot moord, massavergiftiging en mishandeling.

Bhagwan neemt afstand van Sheela, die van de commune een 'concentratiekamp' zou hebben gemaakt en probeert ook het land te verlaten. Hij wordt tijdens een tussenstop op een vliegveld in North Carolina aangehouden, in het bezit van grote sommen geld en juwelen. Hij wordt wegens overtredingen van de immigratiewet het land uitgezet en keert terug naar Poona. Daar overlijdt hij op 19 januari 1990, 58 jaar oud.

Schattingen over de grootte die de aanhang in Nederland bereikte, zijn niet nauwkeuriger dan 'enkele duizenden'. Ook is het gissen naar de huidige omvang, navolgers zijn terug te vinden in kleine communes en meditatiecentra in onder meer Amsterdam, Rotterdam, Den Haag en Groningen.

Het was destijds vooral een creatieve voorhoede die zich aansloot, zegt Hijme Stoffels, hoogleraar godsdienstsociologie aan de Vrije Universiteit in Amsterdam. Een greep: Ramses Shaffy, Albert Mol, psychiater Jean Foudraine, cabaretier George Groot van Don Quishocking. 'Het had iets rebels, het was radicaal. Je kreeg een nieuwe naam. Met een schone lei beginnen. Vanaf nu wordt alles anders. Het was speels, provocatief. En de boodschap van vrije seks sprak aan.'

Volgens Stoffels hebben de schandalen in Amerika zeker een rol gespeeld in de snel tanende populariteit. 'Er was schaamte over, en wrok.' Maar hij gelooft ook dat het nooit de bedoeling is geweest een instituut met lange adem op te bouwen. 'Het draaide allemaal om die ene figuur. Er is ook nooit een opvolger opgestaan of aangewezen.'

Ashram in Poona

De ashram, de leefgemeenschap die Bhagwan in Poona, India vestigde, is nog altijd een trekpleister. Het Osho International Meditation Resort ontvangt jaarlijks zo’n honderdduizend bezoekers binnen de poort volgens eigen opgave komen ze uit zo’n honderd landen, is de gemiddelde leeftijd 35 en hebben de meesten een universitaire graad. In een parkachtige omgeving, met watervalletjes en paviljoens met marmeren vloeren, kunnen ze kunnen tegen betaling deelnemen aan meditaties en cursussen. Deelnemers worden op hiv en aids getest. Volgens Osho was aids meer dan ‘gewoon een nieuwe ziekte’. Hij vreesde een epidemie. ‘Osho’s benadering van seks is eveneens ongebruikelijk’, schrijft het centrum.

Deel III

De matjes zijn aan de kant geschoven. Uit de diepte van de luidsprekers welt een gestage beat op, een panfluit voegt in. De cursisten dansen, de ogen dicht. 'Just close your eyes. Hold me tight and say yes. I'll take you to paradise and I promise I never let you go.' Het ritme wordt dwingender, er gaan armen de lucht in, de bewegingen worden extatisch.

'Dit noemen wij de pingpongzaal', zegt Humaniversity-manager Geetee, gewezen dj uit Hannover, voordat de meditatie begint. 'De emoties willen hier wel eens heen en weer vliegen.' Voorafgaand aan de rondleiding moet eerst een verklaring worden ondertekend. Alleen onder begeleiding praten met bewoners. Privacy respecteren. Slechts publiceren na schriftelijke toestemming. Er is argwaan. We hebben slechte ervaringen met media, zegt directeur Chandrika. Halve waarheden. Vertekeningen. Of anders, zegt Geetee, is er wel een sarcastische toon.

De hekpijlers en de muur voor de oprit zijn felrood geschilderd. De grondlegger van het therapeutisch centrum voor dolende zielzoekers was swami Anand Veeresh, afkomstig uit New York. Hij begon in 1978 met het Rajneesh Therapy Institute in Den Haag, een behandelcentrum voor verslaafden - hij had zelf een verleden als heroïnejunk. Hij ontmoette Bhagwan bijna jaarlijks. Het is ook zijn stem die de meditaties begeleidt, maar zijn woorden komen sinds enkele weken uit een hiernamaals: op 27 januari, zo liet het instituut weten, verliet de meester zijn lichaam om zich bij Osho te voegen. Hij was 76. Hij is opgevolgd door Premdip, een Française die al uitvoerend directeur was.

Binnen hangt op enkele plekken Osho's portret. Chandrika: 'Hij is nog altijd een inspiratie voor ons. We hebben het voorrecht gehad hem te mogen ontmoeten. Hij heeft ons leven veranderd.' Maar de gebeurtenissen in Oregon lieten ook hun sporen na. De naam van Rajneesh maakte plaats voor die van de Humaniversity, de voorgeschreven rode kleding werd afgelegd. De helft van de staf en de bewoners stapte uit protest op. Chandrika: 'We hebben ons nooit aan de beweging gehecht, we hechten ons aan Osho. Het heeft ons alleen maar sterker gemaakt.'

Baghwan Shree Rajneesh (oftewel Osho) in zijn hoogtijdagen. Beeld OSHOphotos.com

Deel IV

De cursisten zitten op de vloer. Stilte.

De Osho Mevlana Commune in Amsterdam is met 25 bewoners nog een echo van de grote Bhagwangemeenschap die in het voormalige kloostercomplex in De Pijp halverwege de jaren tachtig worshippend de liefde voor de meester beleed. Op het hoogtepunt woonden hier zo'n 250 sannyasins, in het rood en een mala om de hals, een kralenketting met de beeltenis van de gezegende. Na de berichten uit Amerika waaierden ze uit. Velen trokken naar de periferie van flat en doorzonwoning in Zuidoost. Hier en daar ligt de mala nog in een laatje, anderen hebben er afstand van genomen.

'Worshippen? Die term gebruiken we hier niet meer. Te beladen. Een cliché. We werken. We leven. We mediteren.' Een hek met elektrisch slot, een binnentuin met boeddha-beelden, snoeren met brandende lampjes in het halletje. Smalle gangen herinneren aan het bestaan als school. Aan weerszijden de lokalen - nu omgebouwd tot kamers - en toiletruimten. In de hoogtijdagen was dit een hotel.

Leden van de Osho Mevlana Commune in Amsterdam: de Engelse Lexi (links) en Russische Tameer. Beeld Martijn van de Griendt
De Engelse Lexi (links, komt niet in het verhaal voor) en Russische Tameer mediteren. Beeld Martijn van de Griendt

Het zijn niet allemaal de bewoners van toen, die zich deze morgen op de derde verdieping aan tafel zetten. Daya (61) is er nog, en Tarangita (61), maar ook haar zoon Wally (33), Chandra (38) en Dheeresh (32) uit Italië, die hier met zijn zoontje woont. Kanika (33) uit Duitsland is langsgekomen. Een generatie die Osho slechts uit de overlevering moet kennen. Dat blijkt een beperkte waarneming. Chandra corrigeert. 'Osho is er altijd. Overal. Ook in jou. Ook in deze roos, hier op tafel.' Daya en Tarangita waren in Poona, 25 jaar geleden, toen hij uit zijn lichaam ging, zoals zij het noemen. 'Het voelde als een explosie van energie.'

De meesten hebben een baan: in de verpleging, als masseur, administrateur, kok, fotograaf. Niemand draagt nog rood, de mala ontbreekt. Wally draagt voor de buitenwacht niet eens zijn naam als sannyasin, Satyam. 'Ik sta daarvoor nog niet sterk genoeg in mijn schoenen. Er wordt zo snel geoordeeld.'

De liefde voor Osho is er nog altijd. Daya kan sinds de aansluiting nog altijd 'het leven vieren'. Tarangita wilde in een vorig leven voor een feministisch blad een artikel schrijven over de 'fascistische' beweging, maar vond in Oregon 'antwoorden op vragen over liefde en vrijheid die ik zelf had uitgebannen'. Chandra experimenteerde met drugs, zocht naar geluk in relaties, maar vond uiteindelijk 'verbinding met mezelf'. Dheeresh ontdekte dat hij zich thuis voelde in een omgeving waarin je niet het beste, de sterkste, de slimste of de grappigste hoeft te zijn.

Leden van de Osho Mevlana Commune in Amsterdam: Daya (links) en Tarangita. Beeld Martijn van de Griendt

Wat ook bleef: de Osho Zen Tarot, het kaartspel waarmee je de dag kunt beginnen om je bewustzijn te prikkelen ('voor wie dat wil'), de meditaties, in een sobere ruimte op de begane grond ('voor wie dat wil') en vrije seks ('voor wie dat wil'). En Osho is nog altijd te raadplegen: zijn redevoeringen staan op cd en dvd, een selectie van de honderden boeken die hij schreef, staat in de kast.

Is er dan geen spoor van twijfel geweest, toen zich het beeld ontvouwde van een imperium met donkere randjes? Tarangita: 'Misbruik van macht zit in iedereen. Misschien was ik ook wel raar gaan doen in de positie van Sheela.' Tarangita en Daya herinneren zich de beelden van Bhagwan, toen hij werd opgepakt. 'Hij was niks veranderd. Nog altijd shining en liefdevol.'

Een jongere als Dheeresh zegt geen boodschap te hebben aan de beerput van toen. 'Ik worship geen persoon. Die Rolls-Royces en Rolexen doen me niks. Osho heeft je altijd uitgedaagd om je eigen waarheid te zoeken. Je hebt uiteindelijk alleen jezelf nodig.' Niet iedereen die vertrok, hield zich stil. De moeder van Maroesja Perizonius verliet de commune in Amsterdam toen ze haar dochter in bed ontdekte met een sannyasin. Hij was 30, zij 13.

Baghwan. Beeld OSHOphotos.com

In 2004 maakte Perizonius de documentaire Communekind, twee jaar later gevolgd door het boek De droom van mijn moeder. Het beeld: ouders werkten zo hard aan zichzelf dat ze hun kinderen uit het oog verloren. Van seksuele omgang met minderjarigen keken maar weinigen op. Haar ervaringen stonden niet op zichzelf. Mails van jongeren, uit binnen- en buitenland stroomden binnen. 'Ieder meisje had zo'n verhaal.' De Bhagwanbeweging was volgens haar hiërarchisch en verstikkend. 'Het was een sekte. Stapje voor stapje werd je naar binnen gezogen.' Ze heeft jarenlang rode kleren verafschuwd. 'Pas toen later iemand op school tegen me zei: weet je nog, die Bhagwanners, voelde ik me normaal.'

Tarangita: 'Ik praat het zeker niet goed. Maar zie het ook in die tijd. Pedofilie was nog niet zo beladen als nu. Men kwam uit het hippietijdperk. Daar had iedereen wel wat van meegekregen.' Kanika uit Duitsland: 'Mijn ouders gaven me alle vertrouwen, alle vrijheid. Moesten ze dan ineens grenzen gaan stellen?'

Deel V

Het is tijd voor de zegening. De deelnemers lopen naar elkaar toe, maken met de handen de contouren van een hart en slaan de armen om elkaar heen. De afsluitende opdracht: fluister woorden van liefde en waardering in elkaars oor. Dat ze moedig zijn, dat ze moeten geloven in zichzelf, dat ze een mooie lach hebben, dat ze een onvoorwaardelijke liefde waard zijn. Daar is swami Veeresh weer. 'In my heart lives God, and God is love. I bring you the benedictions. I bring you the message. That God is happy with you.'

In Amsterdam en Egmond zijn ze ervan overtuigd dat Osho meer dan ooit aanwezig is, in de gedaante van varianten als yoga, zen en mindfulness. Manager Geetee: 'Het was Osho die het ijs gebroken heeft.' Chandra: 'Ik ga soms naar een andere goeroe. Maar dat betekent niet dat ik Osho heb verlaten.'

Godsdienstsocioloog Stoffels beaamt dat de belangstelling voor spiritualiteit groot is. 'Maar het is veel vrijblijvender dan toen geworden. Niemand hoeft er nog 24 uur per dag mee bezig te zijn.' Tarangita : 'Ik zou het toch wel weer een keer willen: één dag per jaar de straat op, in het rood. Als signaal: kijk eens, we zijn er nog.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden