Troefkaart voor Moskou in Londen en Manhattan

Van de tien Russische spionnen die de FBI vorige week heeft opgepakt, springt er één in het oog: Anna Chapman....

Vrouwen als Anna Chapman zijn er te over in Manhattan. Toen de tv-serie Sex and the City de New Yorkse upperclasscultuur schetste, kwam ze als archetype boven: mooi, slim, onafhankelijk, modieus, zonder financiële zorgen, gedreven. Vaak afkomstig van elders, soms met een accent, en steeds op jacht naar succes in de Big Apple.

Chapman (28) valt in haar Londense jaren niet op. In New York is er al helemaal geen reden om in het oog te springen. Opgaan in societykringen is een overtuigende dekmantel voor een Russische spionne. ‘Ze werkte 24 uur per dag’, zegt een bevriende journalist. ‘Ik zou denken dat ze geen tijd had voor andere zaken zoals spionage.’

De FBI blijkt haar echter snel in het oog te krijgen, als ze in 2007 uit Engeland naar de VS verhuist. Chapman (geboren als Anya Koesjenko) laat haar man Alex achter in Londen en zoekt haar heil bij rijkere, oudere mannen, die ruim voorhanden zijn in New York.

Of de heren zonder hun medeweten potentiële bronnen voor Moskou zijn geworden, vermeldt de aanklacht tegen Chapman niet. Maar het is wel duidelijk dat zij volgens Justitie een troefkaart is geweest – of kon worden – voor de inlichtingendienst SVR in Moskou. Van de tien mensen binnen de ‘Russische spionagebende’ die de FBI vorige week heeft opgepakt aan de Amerikaanse oostkust, springt vooral zij in het oog. De aanklager noemt haar als geheime agente sophisticated. Het bewijs tegen haar zou ‘vernietigend’ zijn.

Mores van Manhattan
Dat zij potentie heeft als spion, komt niet alleen omdat haar vader Moskou al heel lang dient; volgens mediaberichten was hij zelf een spion voor de KGB, de voorganger van de SVR. Vooral valt op dat Chapman zich zo moeiteloos aanpast aan de mores van Manhattan. Persoonlijk en professioneel succes hangt er nauw samen met netwerken en het vermogen tot schmoozing: de Jiddische, in New York veelgehoorde term voor informeel doch effectief kletsen, vooral in zaken. ‘Ze was altijd aan het brainstormen’, zegt Elena Popova, een collega-zakenvrouw. ‘Altijd maar nieuwe ideeën creëren.’ Een Britse zakenpartner: ‘Ze is heel modern, energiek, en redelijk werelds.’

Onroerend goed, schaars en begeerd, houdt iedereen bezig in New York. Het ligt dan ook voor de hand dat Chapman zich een identiteit aanmeet door op het internet een makelaarsbedrijf op te zetten.

Haar laatste vriend is Michael Bittan, een oudere zakenman. ‘Hij is gek op mooie vrouwen’, zegt een kennis van Bittan in het dagblad Daily News. Met een hint naar Chapmans mogelijk motieven als spion: ‘Hij beweegt zich in kringen, kent beroemde chefs, ontmoet politici.’

Te midden van de andere verdachten – het onopvallende stel in de buitenwijk, de universitair docent, de krantencolumniste – is Chapman de hoofdprijs voor de Amerikaanse media sinds de bende is opgerold. (Ze zijn niet beschuldigd van spionage, maar van illegaal verblijf als een buitenlandse agent zonder zich te melden bij de autoriteiten.) Terwijl haar medespionnen schimmige types blijven, zijn de foto’s en video’s van Chapman onontkoombaar. Ze is jong en multimediaal actief. Ze heeft een onroerendgoedwebsite en een Facebookpagina. Zo is ze vooral gewoon – totdat ze stiekem voor de Russen blijkt te werken.

Kwade bedoelingen
Chapman wordt niet in de eerste plaats beschreven als een bedreiging van de nationale veiligheid. Volgens Justitie is ze een buitenlander met kwade bedoelingen; ze zit opgesloten in Manhattan, ze mag niet op borgtocht vrij.

Daarin is ze te vergelijken met Faisal Shahzad, de Pakistaan die eerder dit jaar trachtte om een autobom op Times Square tot ontploffing te brengen. Ook hij was moeiteloos opgegaan in de samenleving; een aardige man wiens kwaadaardigheid zijn buren versteld deed staan.

Misschien is het omdat de woorden ‘Russische spion’ anno 2010 op de lachspieren werken. Met ongeloof is geschreven over haar ontmoetingen met Russische contacten en de codezinnen die ze gebruiken: ‘Ken ik je niet uit San Francisco?’ Associaties met matige filmscripts, de in 1989 beëindigde Koude Oorlog en James Bond liggen voor de hand, terwijl de niet-ontplofte bom op Times Square reële herinneringen aan 11 september 2001 naar boven heeft gebracht. Naar verluidt hebben de Russen ook na jaren van inspanningen niets gedaan gekregen, terwijl Shahzads dodelijke plan bijna is gelukt.

Sexy
Chapman is niet bedreigend, maar sexy. De zogenoemde Lady in Red is volgens de tabloid New York Post ‘een roodharige seksbom’, en volgens de serieuze The Washington Post ‘een totale babe’ die ‘elke Koude-Oorlogsnacht had kunnen opwarmen’. Daar komen meteen de vergelijkingen met Bondgirls en met Angelina Jolie; zij speelt een geheim agente in de nieuwe bioscoopfilm Salt. Op het internet lijkt de belangrijkste vraag wie Chapman moet spelen in de filmversie. Scarlett Johannson? Jessica Biel?

Het hele verhaal past in een hernieuwde belangstelling voor spionage en undercover agenten in een open samenleving, die zich moeilijk kan beschermen tegen zulke infiltratie. Een nieuwe spionagethriller met Bruce Willis heet Red. De televisieserie Undercovers gaat over voormalige CIA-agenten.

From Russia With Love is een voor de hand liggende titel in de berichtgeving, evenals Spies Like Us, een komedie uit 1985. Het idee dat spionnen mensen ‘als wij’ zijn, onzichtbaar en ongrijpbaar, raakt een snaar.

Chapman weet twee elementen van haar nieuwe thuisland te belichamen. Enerzijds is ze een ambitieuze nieuwkomer. ‘Ze vloog de wereld over om bedrijven op te zetten’, zegt de Brit Dan Johnson, die zaken met haar wilde doen. ‘Dan ben je niet iemand met een luie geest.’ Anderzijds verwoordt ze toewijding aan het Amerikaanse ideaal. ‘Het is een heel erg vrij land’, zegt ze in een video-interview met de Daily News. ‘Je kunt er makkelijk succes boeken.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden