Interview Phillip Cocu

Trainer Phillip Cocu: 'Ik was ervan overtuigd dat we gingen winnen'

Foto martin dijkstra

Onder trainer Phillip Cocu werd PSV drie keer landskampioen in vijf jaar. De oud-voetballer wordt ook wel de Denker genoemd, maar hij is vooral een Doener. Hij kneedt zijn elftal in de vereiste vorm.

Hoe komt het dat het Nederlandse voetbal zo diep is afgezakt, is de vraag.

Phillip Cocu denkt een tijdje na. Hij zoekt een antwoord, niet hét antwoord. 'De noodzaak om te slagen als voetballer is weg. De intrinsieke motivatie om er alles uit te halen, ten koste van alles.'

Na de tegenwerping dat pakweg Duitsland dezelfde problematiek heeft, die van de sportieve honger stillende welvaart en een vrijwel onbeperkt aantal keuzes voor de jeugd, zegt hij. 'Ik denk dat de Duitse cultuur anders is. Ik werk met verdediger Daniel Schwaab uit Duitsland. Al gaan we vijf dagen in het bos lopen, hij doet dat gewoon. Hij is tot alles bereid. Nederlandse spelers zeggen dan: 'Hè trainer, alweer lopen?'

'Er wordt ook veel minder op straat gevoetbald dan vroeger. Dat heeft invloed op de vaardigheid. Wij waren altijd buiten bezig met een bal. Op kleine pleintjes met garagedeuren of achter een school. Nee, dat is geen geromantiseerd beeld. Onze moeders moesten zes keer roepen dat we gingen eten. Op schoolpleinen staan tegenwoordig soms borden: verboden te voetballen. Ik wil niet alles over een kam scheren, maar ik schets het algemene beeld.'

Cocu, geboren in Eindhoven, verhuisde geregeld in zijn jeugd en was in een bepaald opzicht een laatbloeier. Pas als middenvelder van 25 jaar debuteerde hij in het Nederlands elftal, om alsnog tot 101 interlands te reiken. Hij was aanvoerder van PSV en Barcelona en speelde met 'geweldenaren' als de Brazilianen Ronaldinho en Rivaldo. Als hij het middenveld controleerde, konden zij gloriëren als aanvaller. Cocu was een leider. Altijd bezig met anderen, zelfkritisch ook. 'Tevredenheid leidt tot luiheid', zegt hij herhaaldelijk. Het duurde een tijdje voordat hij de gemiste strafschop in de halve finale van het WK in 1998 tegen Brazilië mentaal had verwerkt, maar juist die gestopte penalty vormde hem. De sporter dient teleurstellingen te ondergaan om een gelouterde winnaar te kunnen zijn.

Cocu is een perfectionist. Hij analyseert graag. Zijn voormalige mentor Guus Hiddink, met wie hij bij Oranje en PSV successen vierde, noemde hem onlangs authentiek, zonder megalomane trekjes. Ook de typisch Nederlandse gewoonte met het vingertje te wijzen naar wat er allemaal mis is elders, ontbreekt bij hem.

Hij heeft ook een tic, als het om voetbal gaat. Het denken houdt nooit op, al is hij nu relatief ontspannen, deze middag op het trainingscomplex de Herdgang aan de rand van Eindhoven. De titel is binnen. Voor de fotograaf neemt hij weinig tijd. 'Anders was ik wel de mode in gegaan.' Het idee om in verschillende shirts te poseren om zo zijn ontwikkeling in beeld te brengen, negeert hij. Hij verkleedt zich één keer, om het shirt van PSV te vervangen door het clubkostuum. De baard van een paar dagen staat hem goed.

Zijn groenige ogen, waaruit zijn stemming eenvoudig valt af te lezen, schitteren bij de herinnering aan het kampioensfeest, na de zege op Ajax. 'De kampioensdag was geweldig. Die geladen sfeer in het PSV-stadion heb ik maar een paar keer zo extreem meegemaakt. Veel mooier wordt het niet. Zo'n titel blijft bijzonder, hoe vaak je dat ook meemaakt. Bij mijn honderdste interland had ik ook nog kippevel bij het volkslied. Ik voetbalde ook liever een uitwedstrijd in een vol stadion. Even onder de indruk zijn. De een vindt dat lekker, voor de ander is een tandje minder druk beter. Het is mooi om als trainer een team te formeren van al die karakters, met al die emoties en al die verschillende kwaliteiten.'

Zo praatte hij voor dit seizoen met de Colombiaanse rechtsachter Santiago Arias, die teleurgesteld was over een transfer die niet was doorgegaan. Cocu vroeg Arias om de getalenteerde, temperamentvolle aanvaller Hirving Lozano uit Mexico bij de hand te nemen op diens eerste avontuur in Europa. Lozano was meteen van waarde, ogenschijnlijk zonder aanpassingsproblemen. 'Vorig seizoen hadden we een bredere selectie, misschien met meer kwaliteiten. Daarom is dit absoluut het kampioenschap van het collectief en dan gaat het niet om nummer één tot en met elf. Dat zijn ze allemaal, inclusief de staf.'

Je hebt jezelf weleens een denker genoemd. Gaat dat denken altijd door?

'Ja. Denken. Analyseren. Dat doe ik voortdurend. Zo zit ik in elkaar. Als speler dacht ik al altijd na over het spel en over mijn medespelers. Het is geweldig als je spelers hebt met bijzondere kwaliteiten, bepaalde wapens. Snelheid, een individuele actie of een verwoestend schot. Maar iedereen moet in de teamdiscipline kunnen spelen.' Na de blamerende uitschakeling tegen Osijek, in de voorronde van de Europa League vorige zomer, volgden binnenskamers harde gesprekken. Cocu's positie als trainer kwam niet in gevaar omdat de clubleiding voelde dat de samenwerking tussen hem en de spelers gezond was. Cocu veranderde iets aan de speelwijze op het middenveld, waarna het elftal groeide.

Foto Martin Dijkstra

Ben jij geduldig in zo'n proces?

'Ik kan hard zijn voor spelers, maar ik pak ze daarna ook weer bij de hand. Ze moeten weten hoe hoog de lat ligt en die lat gaat niet naar beneden, want die lat is het PSV-niveau. Soms hebben ze een harde les nodig. Die krijgen ze ook. Daarna pak je ze beet, want je weet dat niemand hetzelfde is. Ik eis veel van mezelf en wil dat ook van spelers zien. Zeker jonge spelers corrigeer ik veel. Maar de een zuigt alle informatie op, terwijl de ander intuïtief is. Ik geef ook veel om verantwoordelijkheid. En als spelers zien dat wij als staf ook één team zijn, heeft dat invloed.' Het uitduel tegen kampioen Feyenoord, eind februari, was in zijn ogen een sleutelwedstrijd. PSV verraste Feyenoord met een aanvallende speelwijze. Want ook dat is Cocu: hij wisselt van spelsysteem en speelwijze.

Cocu loopt nooit voorop bij een kampioensfeest. Hij observeert graag. Tijdens de tocht met de zogenoemde platte kar door Eindhoven stond hij achter bij de bar, op een soort kratje. 'Dan kun je mooi zien hoe spelers dat feest beleven met elkaar. Hetzelfde gebeurt op een feestavond. Halen ze elkaar op het podium? Staan ze in een kring te springen? Iedereen heeft spelers met wie hij het goed kan vinden, maar aan dit team zie je de saamhorigheid. Oh, daar staan er nog twee alleen, die gaan we er even bijhalen. Hupakee. Ze vinden elkaar, dat is gaaf. Dat geeft aan dat het een hecht collectief is geworden. Geworden. In het begin van het seizoen was alles nog open.'

Belangrijke spelers als Guardado, Willems, Moreno en Pröpper waren vertrokken, terwijl met name Arias, De Jong en Zoet ontevreden waren over een uitgebleven transfer. Het kostte ze even moeite weer in het gareel te lopen. De Jong zat zelfs een tijd op de bank. Vooral na de winterstop trok hij een hoofdrol naar zich toe.

De spelers werkten steeds inniger samen, ook buiten het veld. Samen naar de bioscoop of spontaan uit eten. Schwaab hield een barbecue. Cocu had een kerngroep geformeerd van iets ervarener spelers. Af en toe veranderde hij de tafelsetting. Spelers ontbijten en lunchen altijd bij PSV en vrienden hebben de neiging naar elkaar toe te trekken. 'In het begin zetten ze dan de hakken in het zand.' Later vroegen ze zelf: 'Trainer, je moet nog een keer wisselen.'

Als de hiërarchie in een groep onduidelijk is, krijg je kliekvorming. 'Dat wilden we niet. We hebben de spelers proberen te overtuigen dat we die gewoonte moesten doorbreken. Het is goed om eens bij een ander aan tafel te zitten, om een geintje te maken over iets anders dan voetbal.' Ervaren spelers begeleiden dat proces. Cocu noemt ze de kernspelers. 'Zij moeten de afspraken bewaken, steun krijgen van andere kernspelers. Soms heb je geluk dat een of twee spelers dat in zich hebben, maar in veel gevallen is dat niet meer zo. Dan zoek je het in een wat groter groepje. Zij steunen elkaar. De rest volgt dan vanzelf.'

Verdediger Joshua Brenet zei: we zijn een soort familie en Cocu is de vader.

Cocu reageert daar blij op, een beetje ontroerd zelfs: 'Dat is grappig dat ze dat zo zien. Ja, dat is echt grappig.' Hij is als een vader die streng en rechtvaardig is voor zijn spelers. Veeleisend en beschermend. Geregeld spreekt hij zijn trots uit over hun prestaties. Nooit valt hij spelers af in het openbaar. Hij houdt sowieso niet van al die oordelen. Zelden bekritiseert hij bijvoorbeeld de scheidsrechter, bij menig collega bijna een gewoonte.

Bij Ajax ontsloegen ze trainer Keizer, een paar weken na de zege met 3-0 op PSV. Was je verbaasd?

'Het was een opzienbarend moment, zeker. Maar ze zullen zo hun beweegredenen hebben. PSV is groot genoeg om mijn handen vol aan te hebben. Veel mensen zijn geneigd met anderen bezig te zijn. Dat iedereen overal een mening over heeft, hoort bij ons volk, maar ik probeer daar niet aan mee te doen. Ik vraag me slechts af waarop ik de meeste invloed heb. Op mezelf dus en op de mensen met wie ik dagelijks werk. Laat ik daar dan mijn ziel en zaligheid instoppen.'

In de kampioenswedstrijd tegen Ajax wilde hij de eerder dit seizoen in Amsterdam gemaakte fouten niet meer zien. PSV moest beter zijn in balbezit, gedurfder voetballen, kansen afdwingen. Het elftal slaagde met glans. 'Als trainer had ik vooraf een goed gevoel over die beslissende wedstrijd. Als er te veel spanning is, zie je dat terug op de training. Dan is het bijvoorbeeld erg stil. Deze keer was er veel plezier en enthousiasme, en ook scherpte tijdens de training. Ik was ervan overtuigd dat we gingen winnen.'

Op 13 december 2017, bij FC Groningen, krijgt videoanalist Wim Rip een hartaanval tijdens de eerste helft. Rip is al jaren een gewaardeerd lid van de staf. Spelers horen het nieuws pas na afloop, Cocu weet het tijdens de rust. 'Dat was heel moeilijk. We wisten overigens niet alle details over de ernst. Ik hoorde het van keeperstrainer Ruud Hesp. De exacte situatie was moeilijk in te schatten. Ik ken Wim al lang. Maar je moet dan verder met een wedstrijd.' Het duel, dat na een geruststellende voorsprong (1-3) eindigde in 3-3, vroeg om aandacht, terwijl die aandacht verdeeld was. 'Dat is moeilijk onder woorden te brengen.'

Was dat het moeilijkste moment van het seizoen?

'Absoluut. Ik weet niet of de spelers iets aan me zagen. Omdat we ook niet precies wisten hoe de situatie was, besloten we de spelers te laten voetballen en niets te zeggen. In de hoop dat we na de wedstrijd meer zouden weten. Ik probeerde met de wedstrijd bezig te zijn, maar in mijn achterhoofd speelde de situatie een grote rol. Ik kon daarom ook geen persconferentie geven na afloop.'

Directeur Gerbrands vertelde dat jij opeens binnenkwam in het ziekenhuis in Groningen, terwijl hij en mededirecteur Brands daar al waren.

'Jaja. Ik wilde daar zijn. Toon Gerbrands, Marcel Brands en ik hebben de familie opgevangen. Op zo'n moment is voetbal echt totaal, totaal onbelangrijk. Ik heb al jarenlang een fantastische relatie met Wim, een man die ziel en zaligheid in die club steekt. PSV is een familiaire, warme club. Die warmte moet in het dna blijven. Wim is redelijk hersteld inmiddels. Hij was onlangs weer voor het eerst bij PSV. Dat was fantastisch om te zien.'

Foto Martin Dijkstra

Rip zei dat hij veel geluk heeft gehad. Jij bent ook ernstig ziek geweest in 2014, door een naar later bleek goedaardige tumor in je rug. Heeft dat je angst voor de dood vergroot?

'Ik heb een pittige tijd gehad. Zeker. Misschien heeft iedereen angst voor de dood. Dat lijkt me gezond, als je positief in het leven staat. Maar de dood houdt me niet dagelijks bezig. Je weet dat hij ooit gaat komen, maar ik ben daar niet zo mee bezig, ook niet na wat ik heb meegemaakt. Misschien heeft dat juist het gevoel versterkt dat ik nog meer geniet van het zijn, zonder het te zweverig te laten klinken.

'Een keer per jaar moet ik op controle. Nee, ik heb geen angst. Het is juist fijn om die controle te ondergaan. Bij elke scan hoort dat moment voor de uitslag, een moment van onzekerheid. Maar ik voel me goed. Ik geniet bewuster en intenser van het leven sindsdien en kan beter relativeren. Niet dat ik alles wegrelativeer, maar ik was misschien een extreem geval. Altijd bezig met dat sportieve, met willen winnen. Dat heb ik nog steeds, maar als ik nu thuis ben, kan ik ook echt thuis zijn. Zonder dat ik alles meeneem. Dat moet je ook leren als trainer.'

Wat vind je eigenlijk leuk buiten voetbal? Waarin vind je ontspanning?

'Thuis zijn. Gewoon thuis. En ik probeer een beetje fysiek bezig te blijven.' Hij sport op de club en hij staat op het veld, bijna elke dag.

Cocu is een moderne trainer. Teren op zijn ervaringen als topvoetballer is niet genoeg. Hij omarmt nieuwigheden waarvan vroeger nooit sprake was, zoals analyse van data, psychologische ondersteuning en cognitieve training. De staf formeert individuele trainingsprogramma's voor spelers. Bij PSV brengen ze alles in kaart, tot de slaapstructuur van spelers toe. Wie goed en genoeg slaapt, presteert normaliter beter. Hij wijst naar zijn hoofd. 'Hier, dat is ook training. Snel keuzes kunnen maken, ruimtes zien. Focus houden. De een kan daarmee veel winst boeken, de ander minder. Hoe kun je spelers in cognitieve aspecten stappen laten maken? Welke groeipotentie zit in welke speler? Je moet een pass met links geven, maar het komt allemaal hier vandaan (hij wijst weer naar zijn hoofd). Je moet kijken, zoveel mogelijk zien en een beslissing nemen. Technisch moet je die beslissing kunnen uitvoeren, maar veel zit in de bovenkamer, zoals omgaan met druk en stress.

'Toen ik hier begon had ik duidelijke ideeën, omdat ik vond dat PSV op voetbalgebied best een lange periode had stilgestaan. In het voetbal zelf werd niet veel geïnvesteerd. We liepen in bepaalde ontwikkelingen niet voorop. Facilitair, qua meetsystemen. Wat moeten spelers zien te bereiken? Op welk niveau zit een jonge speler, in verhouding tot een basisspeler? Dan zeg ik tegen een jongen: oh, jij wilt op die positie spelen. Wat voor kwaliteiten horen bij die positie? Wie speelt daar? Wat doet hij? Hoeveel goals maakt hij? Hoeveel arbeid levert hij? Oh, dat wil jij ook. Maar jij zit pas hier, en dan kun je dat aantonen met meetgegevens. Dat is belangrijk bij de huidige generatie, want die is visueel ingesteld. Je kunt het laten zien, op papier, met beeld. We lopen continu met onze neus vooruit om nieuwe ontwikkelingen af te tasten.' Hij denkt alweer aan volgend seizoen, onder meer over een iets andere invulling van mentale training, waarover hij nog weinig kwijt wil.

Word je nooit gek van jezelf?

Lachend: 'Nog niet. Zo zit ik in elkaar. We hebben een vol programma. Het gaat altijd door.' De tijd dat voetballers in de ochtend trainden en na de lunch naar huis gingen, is voorbij. Ze volgen individuele programma's voor mentale training, linietraining, analyse van beelden, enzovoorts. Vrolijk: 'Ze zitten tegenwoordig niet meer zo vaak in gewone kleding aan de lunch, om daarna naar huis te gaan. Veel mensen zijn geneigd te zeggen: ach, voetballers. Die verdienen een bak met geld voor een wedstrijdje en een training. Nou, die tijd is echt geweest. Ik kan alleen over PSV praten, maar die jongens zijn echt enorm bezig met hun vak.'

Zijn contract bij PSV loopt nog een jaar. Hij heeft dus nog de tijd voor een transfer naar het buitenland. Cocu is honkvast. Hij vertrok pas op 27-jarige leeftijd naar Barcelona en voetbalde daar zes seizoenen. 'Ik denk pas na over dingen als ze op mijn pad komen. Is dit het juiste moment, is het de juiste club? Ik realiseer me dat ik bij een fantastische club zit waar ik veel mogelijkheden heb. Maar er komt een moment dat een andere club langskomt.'

Frank de Boer is een van je beste vrienden. Hij is twee keer snel ontslagen in het buitenland, bij Inter en Crystal Palace. Wat is daarvan de les?

'We hebben daarover gepraat. Het zijn gigantische ervaringen geweest voor hem als coach. Vervelende ervaringen. Maar hij heeft ook veel meegenomen en je weet vooraf nooit hoe zo'n avontuur verloopt. De ene club ontslaat de trainer snel, de andere is standvastiger en volgt zijn lijn. Naar dat soort aspecten zal ik kijken. Ik sluit niet uit dat ik eens de stap zet, maar ik heb het gevoel dat ik bij PSV nog veel kan bereiken. Een langer Europees avontuur bijvoorbeeld. Die uitschakeling in de voorronde tegen Osijek zit me nog steeds niet lekker. Toen was ik heel boos. Dat moet volgende keer anders.'

CV Phillip Cocu

1970 geboren als Phillip John William Cocu in Eindhoven, op 29 oktober.

1988-2008 Prof bij AZ, Vitesse, PSV, Barcelona, PSV en Al Jazira. Wint onder meer landstitels met PSV (4) en Barcelona (1).

Speelt tussen 1996 en 2006 101 interlands. Beste resultaat: halve finale tegen Brazilië op WK 1998, waarin hij mist in strafschoppenserie.

2008-2012 Assistent-bondscoach van Bert van Marwijk. Tweede op WK 2010.

2012 Interim-trainer PSV. Bekerwinst.

2013-2018 Hoofdtrainer PSV. Wint onder meer drie landstitels.

Cocu heeft een vriendin en vier zonen, drie uit zijn eerste huwelijk.