PostuumLars Norén (1944-2021)

Toneelschrijver Lars Norén verhief waanzin tot kunst

Lars Norén vergaarde roem met toneelstukken waarin krankzinnigheid, liefdeshaat, dode moeders en bindingsproblemen in een familie centrale thema’s zijn. Hij overleed aan de gevolgen van het coronavirus.

Na de dood van zijn moeder in 1963 leed Lars Norén een tijd aan een ernstige vorm van schizo­frenie, waarvoor hij werd opgenomen. Beeld EPA
Na de dood van zijn moeder in 1963 leed Lars Norén een tijd aan een ernstige vorm van schizo­frenie, waarvoor hij werd opgenomen.Beeld EPA

Hij was een van de allergrootste toneelschrijvers van deze tijd. De Zweed Lars Norén, in 1944 geboren in Stockholm, schreef veelal realistische stukken over wankele relaties en gebroken families, in de traditie van de Noor Henrik Ibsen en de Amerikaan Eugene O’Neill. Dinsdag maakte zijn Zweedse uitgever Bonniers bekend dat hij is overleden aan de gevolgen van het coronavirus. Hij is 76 jaar geworden.

Norén schreef poëzie, romans, scripts en meer dan honderd toneelstukken. Hij debuteerde als 19-jarige, aanvankelijk als dichter. Daarna werkte hij als regieassistent in het theater. In 1973 debuteerde hij opnieuw als toneelschrijver met het stuk Fursteslickaren (De Vorstenlikker): een opdracht van Dramaten, het grootste theater in Stockholm. Het stuk ging over een jonge componist die van een vorst (met wie hij een relatie heeft) een onmogelijke opdracht krijgt: schrijf een opera die de Jodenvervolging verheerlijkt. Aan het eind van het stuk is iedereen dood of krankzinnig.

Die krankzinnigheid blijft een terugkerend thema in zijn werk. Evenals liefdeshaat, dode moeders en bindingsproblemen in een familie. In Depressie zien we hoe een stel vrienden van elkaar vervreemdt. In Een vreselijk geluk (1981) beschrijft hij een vechtscheiding. En in De nacht, de moeder van de dag (1982) zien we hoe een gezin, onder aanvoering van een alcoholische vader, uiteenvalt. Veel van zijn werk heeft naar eigen zeggen autobiografische kenmerken.

Als jonge man was Norén ooit opgenomen in een kliniek. Hij leed na de dood van zijn moeder in 1963 een tijd aan een ernstige vorm van schizofrenie, waarvoor hij werd opgenomen. In 1994 schrijft hij Een soort Hades, waarin hij zijn ervaringen in de kliniek verwerkte.

In Nederland werd Norén geïntroduceerd door Karst Woudstra, die Norén had leren kennen toen hij in Zweden Scandinavische talen studeerde. In 1983 vertaalde en regisseerde Woudstra, destijds artistiek leider van het Publiekstheater, de eerste opvoering in Nederland van De nacht, de moeder van de dag, met Ton Lutz en Elisabeth Andersen in de hoofdrollen.

Woudstra vertaalde een groot deel van Noréns werk, dat werd opgevoerd door bijna alle grote toneelgroepen van die tijd, zoals Het Zuidelijk Toneel, Blauwe Maandag Compagnie en Het Nationale Toneel. Bij Toneelgroep Amsterdam ensceneerde Gerardjan Rijnders in 1997 een spraakmakende versie van het gekkenhuisstuk Een soort Hades, met het voltallige ensemble van zijn groep.

In de eerste jaren van deze eeuw leek Norén een beetje te zijn uitgespeeld. Theatermakers zaten kennelijk even niet te wachten op extreem talige, realistische ruziestukken. Maar de laatste jaren staat Norén weer in de belangstelling van een nieuwe generatie regisseurs, die ook de (toegegeven, nogal zwarte) humor in zijn werk ruimte geven. Olivier Diepenhorst maakte in 2015 het zwartgallige Stilte. Thibaud Delpeut regisseerde datzelfde jaar een nieuwe versie van Een soort Hades, dat wederom een caleidoscoop van de waanzin bleek te zijn.

Meest recent was van Norén opnieuw De nacht, de moeder van de dag te zien. Het stuk waarmee hij vermoedelijk altijd vereenzelvigd zal blijven worden. Albert Lubbers regisseerde het bij Theatergroep Suburbia als een ongekend felle en realistische familievete. Wat die voorstelling bovenal liet zien: zolang er op de wereld families ten onder blijven gaan aan verstikkende banden, blijft het werk van Norén pijnlijk relevant.

Legendarische opvoeringen van Noréns werk

1983 De Nacht, de moeder van de dag door Het Publiekstheater, regie Karst Woudstra. Topacteurs Ton Lutz, Elisabeth Andersen, Hans Dagelet en een nog heel jonge Pierre Bokma spelen een verstikkend gezinsdrama met alcoholisme, verwaarlozing en identiteitscrises als thema’s.

1994 O’Neill (en geef ons de schaduwen) door Blauwe Maandag Compagnie, regie Luk Perceval. Een fictieve dag uit het leven van de niet-fictieve Amerikaanse toneelschrijver Eugene O’Neill mondt uit in groteske familieterreur.

2004 Demonen door Het Nationale Toneel, regie Johan Doesburg. Twee echtparen maken elkaar het leven zuur tijdens een drankovergoten nacht. Fenomenaal gespeeld door onder meer Gijs Scholten van Aschat en Ariane Schluter.

2015 Een soort Hades door Theater Utrecht, regie Thibaud Delpeut. Aanvankelijk schreef Norén dit stuk over het wel en vooral wee in een inrichting als tv-serie. Delpeut maakte er een onweerstaanbare theaterervaring van, met onder anderen Hein van der Heijden, Peter Blok en Ilke Paddenburg, die een Colombina won voor haar rol.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden