InterviewElke Wiss

Tips om betere gesprekken te voeren. ‘Wees minder empathisch’

Nu we elkaar weer vaker mogen bezoeken, wil je goede gesprekken voeren. Praktisch filosoof Elke Wiss vertelt wat we van Socrates kunnen leren over de kunst van een mooie woordenwisseling

Beeld Melissa de Gier

‘Ik weet alleen dat ik niets weet’, luidt het beroemde adagium van de Griekse filosoof Socrates. Met die houding wandelde hij 2.500 jaar geleden door Athene en vroeg hij iedereen het hemd van het lijf over thema’s als rechtvaardigheid, moed en de liefde.

We zouden vaker een voorbeeld aan hem mogen nemen, meent praktisch filosoof en theatermaker Elke Wiss. Onlangs verscheen haar boek Socrates op sneakers over wat we van deze en andere filosofen kunnen leren als het op het stellen van goede vragen aankomt. 

Want goede vragen stellen, dat doen we tegenwoordig niet zo veel, zegt ze. ‘In onze cultuur wordt het hebben van een mening als iets hogers geacht dan het stellen van een vraag. Twijfel komt over als zwakte, terwijl zeker weten gezien wordt als daadkrachtig.’ 

Het leidt volgens Wiss tot een gesprekscultuur waarin luisteren nauwelijks een rol speelt en het vooral draait om overtuigen en winnen. ‘Het is dat, óf veilige smalltalk waarbij elk ongemak gemeden wordt.’

In haar filosofische praktijk traint Wiss mensen in het bewandelen van een middenweg: het socratische gesprek, waarin niet de mening maar het onderzoek centraal staat. Wat zijn haar tips om de Socrates in onszelf te vinden?

Luister goed (écht goed)

Over het algemeen zijn we niet goed in luisteren en vooral bezig met onszelf als iemand iets vertelt, volgens Wiss. Wat vind ík hiervan? Of: is er een vergelijkbare situatie waarin ik zelf heb gezeten? Wiss noemt dat ‘wat-vind-ik-ervan-luisteren’. ‘Vragen die je vanuit dat perspectief stelt, zijn vaak suggestief. Of het zijn helemaal geen vragen, maar opmerkingen of meningen met een vraagteken erachter.’

Probeer je eigen gedachten op de achtergrond te plaatsen en met je aandacht bij het verhaal van de ander te blijven. Wiss noemt dat ‘zuiver luisteren’ of ‘wat-bedoel-jij-precies-luisteren’. Dat vraagt om concentratie maar levert veel op. De vragen die je stelt, staan dan in dienst van de verheldering en verdieping van wat een ander zegt: ‘Wat bedoel je daar precies mee? Kun je daar meer over vertellen?’ Wiss: ‘Het draait bij zuiver luisteren om het begrijpen van de ander, en niet slechts om het reageren op de ander.’

Ongepaste vragen bestaan niet

Wiss ziet veel vraagvrees om haar heen: de angst om domme of ongemakkelijke vragen te stellen. Ze beschrijft in haar boek hoe ze zelf eens niet naar iemands overleden vader durfde te vragen, in de veronderstelling dat de ander er niet over wilde praten. ‘Dat is eigenlijk egoïstisch: ik wil me niet ongemakkelijk voelen, dus vul ik voor de ander in dat diegene het er niet over wil hebben. Daardoor gaan we belangrijke gesprekken uit de weg.’

Maar hoe weet je of jij de juiste persoon op het juiste moment bent om naar mogelijk gevoelige zaken te vragen? Wiss: ‘Vraag of je ergens naar mag vragen. In mijn geval: ‘Vind je het goed als ik naar je vader vraag?’ Daarmee geef je het stuur aan de ander en hoef jij niet te raden waar iemand het wel of niet over wil hebben.’

Vragen op het werk

Vraagvrees komt ook voor op de werkvloer. Werknemers zijn bang dat het stellen van vragen iets zegt over hun competenties. Toch kun je die vraag beter wel stellen, want het levert veel voordelen op. Tip van organisatiepsycholoog Elianne van Steenbergen: ‘Zie een vraag stellen of erkennen dat je iets niet weet niet als jezelf kwetsbaar opstellen, maar als bewijs dat je krachtig bent.’

Ook rondom het racismedebat dat nu speelt ziet Wiss veel vraagvrees. ‘Een gesprek over racisme kan aanvoelen als een mijnenveld. Als je iets zegt, zeg je misschien te veel. Als je niets zegt, zeg je misschien te weinig. En als je een vraag stelt, is het misschien een domme vraag. Toch is dat geen excuus om dat gesprek dan maar niet aan te gaan.’ 

Het ongemak dat een gesprek over racisme kan opleveren, kun je het beste gewoon benoemen, zegt Wiss. ‘Realiseer en accepteer dat ongemak erbij hoort en spreek uit dat je op zoek bent naar wijsheid, dat je wil leren – niet dat je je mening wil verkondigen of iemand wil overtuigen.’ Als je dat doel voor ogen houdt en je eigen oordeel even weet uit te stellen, kun je door het ongemak heen een zinnig gesprek voeren over een thema als racisme

Wees minder empathisch

Anders dan je misschien zou verwachten staat empathie goede gesprekken vaak in de weg. ‘Empathie zorgt er meestal voor dat we stoppen met vragen stellen’, aldus Wiss.

‘Stel, jij vertelt mij over een ruzie met een vriend. Als ik daar empathisch op reageer dan sla ik een arm om je heen en zeg ‘wat klote voor je’. En soms is dat precies de goede reactie. Maar als je meer wilt begrijpen over die ruzie, dan heb je weinig aan empathie. Dan wil ik je kunnen bevragen: ‘Wat zei hij? Wat zei jij toen? Hoe komt het dat je daar zo boos door werd?’ Mijn empathie moet ik dan even parkeren.’ 

Wiss beschrijft in haar boek hoe een vrouw haar praktijk bezoekt om de vraag ‘discrimineer ik?’ te onderzoeken. Een actuele vraag, maar geen gemakkelijke. En zeker geen gemakkelijke vraag om te onderzoeken in de filosofische praktijk van Wiss. Daar wordt niets verdoezeld of gesust, want dat helpt niet wanneer je zoiets als je eigen onbewuste racisme wil bevragen, zegt ze. Dan heb je meer baat bij een gesprekspartner die goed luistert naar wat je zegt en daarop doorvraagt – zonder te oordelen, maar ook zonder het mooier te maken dan het is. Alleen op die manier kun je onbewuste ideeën en aannames uit je eigen denken filteren, aldus de praktisch filosoof.

‘In de zoektocht naar wijsheid moet je soms vragen stellen die kunnen confronteren. Of vragen stellen die iemand zelf niet durft te stellen. Dat kan best pijnlijk zijn, maar het is wel de manier om verder te komen.’

Train je verwonderingsspier

Goede vragen staan of vallen bij oprechte nieuwsgierigheid. Dat betekent je gevoel voor verwondering trainen, aldus Wiss. Nooit aannemen dat iets vanzelfsprekend is en de wereld steeds met nieuwe ogen bekijken. Wiss: ‘Ik gebruik het voorbeeld van de wolken. Wolken zijn een volstrekt normaal natuurverschijnsel, niks om je over te verwonderen. Maar iedereen herkent wel dat je op de grond ligt en ineens allerlei vormen in de wolken ziet. Je bekijkt ze met een nieuwe blik.’

Wiss pleit ervoor om met diezelfde onbevangenheid een gesprek in te gaan. ‘Zonder aannames te doen en zonder ervan uit te gaan dat je iets zeker weet. Want zodra je denkt iets te weten, stop je met vragen stellen.’

Praktische tips om je gesprekken te verdiepen

Houd even je mond
Goede gesprekken gedijen bij vertraging. Probeer daarom tijdens een gesprek eens twintig seconden stil te blijven voor je iets zegt. Wiss: ‘Dan ga je bijna altijd andere vragen stellen dan je van plan was. Je wordt je bewust van je eigen ideeën en kunt deze eruit filteren, zodat je puur doorvraagt naar de ander.

‘Vertragen is moeilijk omdat we hebben geleerd dat er geen stiltes mogen vallen in gesprekken. Daarom zijn we die stiltes vaak aan het opvullen met gebrabbel en half afgemaakte ideeën. Dat komt het gesprek niet ten goede. Zie een vraag als een goed glas wijn, die klok je niet in een keer naar binnen, die laat je rondgaan in het glas, daar ruik je aan. Neem de tijd voor wat iemand heeft gezegd.’

Stel echovragen
Echovragen zijn vragen waarbij je woorden herhaalt uit iemands antwoord. Wiss: ‘Als ik bijvoorbeeld zeg ‘ik had ruzie met Matthijs, hij was weer eens te laat met een onzinexcuus’, dan is een echovraag: ‘Wat was zijn onzinexcuus?’ Je gebruikt letterlijk mijn woorden om te verdiepen. Door te herhalen voorkom je dat je het gesprek stiekem stuurt of overneemt. Je blijft dicht bij de belevingswereld van de ander.’

Check het eerste woord van de vraag die je wilt stellen
Is dat een werkwoord of een vervoeging daarvan (denk, weet, is)? Dan is je vraag waarschijnlijk suggestief. Begint je vraag met een vraagwoord (wie, wat, waar, waarom), dan stel je eerder een open vraag.

Elke Wiss, Socrates op sneakers
Ambo|Anthos
256 pagina’s, €20,99

Lees verder

Beter luisteren
Journalist Kate Murphy deed bijna twee jaar lang onderzoek naar luisteren, en sprak spionnen, barkeepers, kappers, geestelijken en psychotherapeuten over de kunst van een goed gesprek.

Stoomcursus smalltalk
Ook korte praatjes op een feestje waar je niemand kent kunnen best lastig zijn. Met deze tips leer je keuvelen met iedereen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden