Tineke Netelenbos

Tineke Netelenbos, minister van Verkeer en Waterstaat, heeft in haar 25-jarige loopbaan alle echelons van haar partij doorlopen. Nu ze minister is, oogt ze meer ontspannen dan vroeger....

'Voor het eerst zei ik afgelopen zomer tegen Coen: "We staan hier nu te klooien op die gletsjer, maar ik heb nu wel veel verantwoordelijkheden. Zo'n minister die in een gletsjer verdwijnt, dat is niks. We moesten maar eens teruggaan."

'Het was ook gevaarlijk. We klimmen met touwen, ijzers en pickels. Als er een valt, houd je elkaar heel moeilijk tegen. Als een van ons door het ijs gaat, kan de ander geen enkele fout maken. Het kan wel goed aflopen, maar ik ben niet de sterkste van de twee.'We zijn al eens tot ons middel door een gletsjer gegaan. Dat is heel angstig. We hebben ook doden in de bergen gezien. Mijn man heeft vaak geholpen bij dat soort ongelukken.

'Mensen die door de bergen worden gegrepen, komen daar niet meer van los. Je leert omgaan met gecalculeerd risico. We doen het gematigd, maar we hebben veel vierduizenders beklommen.

'Eenmaal boven ervaar je de nietigheid van de mens. De wolken daar beneden en het eindeloos machtige landschap. Je praat ook heel makkelijk over de ontstaansgeschiedenis van de wereld als je daar loopt. Mijn kinderen wilden ooit weten of er op die plaatsen dinosaurussen hebben gelopen. Het landschap lokt dat uit, fantastisch.

'In feite ben je bezig met een overdosis adrenaline het vege lijf te redden. Het is de kick van het klimmen, de prestatie. Het is lijden, niet zonder risico, en dat geeft een thrill. Misschien is dat hetzelfde wat je wilt in de politiek. Je bent naar de top geklommen, je hebt je ontzettend ingespannen. Als je beneden bent, slaat de vermoeidheid toe en het besef: dat heb ik toch maar gedaan.'

Het is avond, na het bewindsliedenoverleg van de pvda op het Catshuis opent Tineke Netelenbos (55) haar huisdeur. Ze griept. Loopt naar de vide, waar een enorme crème kleurige leren bank staat die een grote hoek beslaat. Grote en kleine schilderijen, felle kleuren. Toch maar beneden aan de keukentafel zitten. Gedempt licht. Rode wijn.

Tineke Netelenbos is van ver gekomen. Het eerste besef van politiek doet ze op via haar grootmoeder, die politiek actief was voor de Sociaal Democratische Arbeiders Partij, na de oorlog werd zij lid van de communistische partij .

'Ik heb daar weleens met mijn oma over gesproken. Ze was strijdbaar. Mijn eigen moeder had er een hekel aan. Tijdens de vergaderingen in haar ouderlijk huis voerde mijn grootmoeder de boventoon. Daarom is mijn moeder waarschijnlijk niet de politiek ingegaan. Zelf was ik in mijn vroegste jeugd gebiologeerd door die verkiezingsposters.'

De ouders van Tineke Koomen, zoals haar meisjesnaam is, hadden een zaak in kruideniers- en bakkerswaren in Wormerveer. Vader werkte dag en nacht, 's avonds laat zette hij zich achter zijn Olivetti om de rekeningen te tikken. Moeder runde het gezin met drie dochters en een zoon. Achter haar naaimachine maakte ze alle kleren voor de kinderen. 'Mijn ouders waren heel zorgzaam, gericht op het fysieke welzijn van hun kinderen. Voor andere dingen was geen tijd. De sfeer was toch: doe maar gewoon, dan doe je gek genoeg. De financiële mogelijkheden waren beperkt. Er was een week vakantie per jaar.

'Als ik vroeg wat ze stemden, kreeg ik geen antwoord. Dat was de bedrijfsfilosofie: als je over politiek praat, verlies je klanten. Ze waren van de blauwe knoop, leefden sober. Ze bleken pvda te stemmen.

'Grappig is dat mijn zus een heel andere perceptie heeft van die tijd. Ik vond dat thuis de sfeer uit Reve's De Avonden hing. Mijn zus daarentegen herinnert zich levendige discussies over maatschappelijke onderwerpen, zij is zeven jaar jonger.

De helft van haar schooltijd bracht Tineke Netelenbos door op de gang van het schoolgebouw. 'Als ik de klas uit werd gestuurd, ging het vaak om irrationele dingen. Je voeten moesten op de plank van de schoolbank en de armen over elkaar. Voor pubers is dat een volstrekt verkeerde manier van doen. Dat heb ik nooit verlangd toen ik zelf voor de klas stond. Als je moeilijkheden wilt uitlokken, moet je het zo doen.

'Autoriteit accepteer ik nog steeds niet vanzelf. Ik ben een echte Zaanse en iedereen die de Zaanstreek kent weet hoe dat zit. Een Zaankanter accepteert niet automatisch gezag. Dat moet je daar winnen. Het zit ook in mijn karakter. De een heeft het sterker dan de ander.'

Ze legde zich ook niet neer bij het feit dat haar broer geacht werd te studeren en de zussen niet. Het was een kwestie van tijdgeest, maar als oudste verzette ze zich constructief en effende haar pad. De lerarenopleiding die ze wilde doen kostte drie keer kinderbijslag, vierenveertig gulden in de maand. Haar ouders gingen akkoord.

Ze ontmoette Coen, die gereformeerd was. Haar man bleek een nazaat van dominee Netelenbos, die een schisma veroorzaakte in de gereformeerde kerk over de vraag of de slang in het paradijs tegen Adam en Eva nu wel of niet gesproken had. 'Het was een tragisch conflict, hij werd uit de kerk gestoten. Hij was zo'n onverzettelijke man met een bos haar op de kin.'

Tineke Netelenbos deed belijdenis. 'Daar heb ik nooit spijt van gehad, hoewel de erfzonden en het schuldig zijn van de mensheid me moedeloos maakten. Daarom stopte ik mijn werk in de kerk.'

Ze liep tegen dominee Kater aan van de vrijzinnig hervormde kerk aan het Rokin in Amsterdam. 'Ik identificeerde me met die man. Hij besprak alle levenbeschouwelijke stromingen op de lerarenopleiding. Zijn kerkdiensten maakten het me mogelijk een humanitair normen- en waardenpatroon te ontwikkelen. Wat is goed, wat is slecht, hoe zou je willen dat de mensheid kan existeren. Dat herkende ik in het vrijzinnig hervormd zijn. Dat is geen zware religie, het gaat over mensen, over christendom. Het is dezelfde roeping die me voor de pvda deed kiezen.'

Wat zijn uw drijfveren?

'Ik ben pvda-lid geworden omdat ik de absolute opvatting ben toegedaan dat mensen maar één keer leven en tijdens dat leven moet je proberen te zorgen dat mensen het zo goed mogelijk hebben.

'Op de befaamde kerstavond in 1973 dat Joop den Uyl boos was over de Amerikaanse bombardementen op Vietnam, besloten mijn man en ik tot het lidmaatschap. The story of my life is toch wel dat ik meteen actief werd. Je moet geen papieren lid willen zijn.

'Ik zag Den Uyl met al zijn passie op televisie en ik vond dat ik hem moest steunen. Dat is de emotiekant van de politiek, iemand die zegt: dit moeten we niet accepteren, dit moeten we stoppen. Dat sprak me geweldig aan en nog steeds. Ook het gevoel dat ongelijkheid op de wereld niet van God gegeven is, dat je het moet bestrijden. Ik vind het dramatisch dat men zich daar soms bij neerlegt. Niet alleen hier, maar als je het mondiaal bekijkt, is het een aardig tranendal.

'Een andere drijfveer komt ten diepste voort uit mijn gevoelens van vroeger. Ik wil erbij horen, dat geeft me voldoening. En het kan niet de bedoeling zijn dat vrouwen, die de helft van de samenleving uitmaken, worden vertegenwoordigd door anderen dan hun eigen sexe.'

Netelenbos is het type politica dat niet meer op die manier wordt geschapen. Een politieke dinosaurus. Ze doorliep alle instituties van de partij, om dat na een kwart eeuw te bekronen met een ministerschap. Ze was respectievelijk bestuurslid van een afdeling, bestuurslid van het gewest, voorzitter van het gewest Noord-Holland-Zuid.

'Dan ben je een partijbarones. Als de baronnen het congres of de partijraad wilden beïnvloeden, dan gingen we bij elkaar zitten. En als wij er uitkwamen, dan gebeurde dat ook, dat wist je van tevoren. Zo moest je werken als je wat wilde bereiken.'

Als partijbarones werd ze af en toe bijgepraat door iemand van het partijbestuur. Dat smaakte naar meer. 'Dan hoorde je eens in de veertien dagen uit de derde hand hoe het zat. Dat vond ik niet zo leuk, dan kun je er maar beter zelf in gaan zitten.'

Het was in de tijd dat de polarisatie hoogtij vierde. Netelenbos genoot er aanvankelijk van. 'Je kon zo heerlijk met vijandbeelden werken. Ik was nog geen lid, maar de motie van Marcel van Dam om niet met de kvp te gaan regeren, zou ik zeker gesteund hebben.

'Het was makkelijk om een vijand te hebben. Ik heb mij er in het begin van mijn Kamerlidmaatschap in 1987 ook nog aan bezondigd. Maar als je voor de zoveelste keer in de grootste verontwaardiging ontsteekt, denk je toch ook bij jezelf: dit leidt nergens toe. Je hebt het weer eens lekker gezegd, maar is het niet beter om te gaan samenwerken?'

Dat proces kwam in de pvda hevig op gang na de verkiezingsuitslag van 1986, waardoor de partij weer naast de macht greep. Als partijbestuurslid ging Netelenbos een naar haar vernoemde commissie voorzitten. Het was een eerste rapport in een reeks die de pvda weer tot de realiteit terugbracht. Ze schreef over Joop den Uyl: 'Zwakke punten waren zijn gedrevenheid, waardoor hij drammerig overkomt, en zijn leeftijd.'

Gaf dat niet het gevoel van vadermoord?

'Absoluut, het was heel pijnlijk om op te schrijven. Ik had met Joop een redelijk goed contact. Het was heel moeilijk voor hem: de verkiezingen die niet het gewenste resultaat opleverden, maar ook dat de partij haar koers ging veranderen.

'We hadden afgesproken dat we echt zouden analyseren waarom het fout was gegaan. Dat is het probleem met grote mensen in de politiek: wanneer stoppen ze? We zagen dat het tij van Joop was vergleden. We zaten voor de zoveelste keer in de oppositie. Dat was niet de manier van invloed uitoefenen die ons voor ogen stond.'

Tussentijds komt Netelenbos in de Tweede Kamer, ze volgt Harry van den Bergh op, die door een aandelenaffaire de Tweede Kamer moet verlaten. Dan komt ze in een fractie terecht van hanen en hennen.

'Hanengedrag ontmantel je door daar niet op de verwachte manier op te reageren. Mannen lezen daar onderling hun positie aan af en vrouwen moeten daar op reageren. Als je je niet laat imponeren, dan werkt het niet, dan stopt het ook weer.

'Je moet heel goed kijken hoe de groep op je reageert. Soms heb je de foute toon te pakken, dat overkomt iedereen weleens in een gezelschap. Veel kennis van zaken helpt. Je moet je niet van de wijs laten brengen door iemand met meer kennis die net doet alsof jij niet weet waarover het gaat. Dat is een vergadertruc.'

Zijn die mannen in die 25 jaar politiek nou een beetje opgeknapt, of is het nog steeds hopeloos?

'Ha! Ze vinden wel dat we er echt bij horen. Geen partij kan het zich permitteren om geen rekening met ons te houden. Maar vrouwen worden nog steeds anders gewogen. Als Annemarie Jorritsma of ik eens iets zeggen, dan zijn we haaibaaien die kwaken. Daar moet je je niets van aantrekken. Het is voor mannen ook een kwestie van wennen. Maar het beeld dat je als vrouw tweehonderd procent moet presteren voor dezelfde waardering, dat klopt.'

Wat is de kunst van het politiek bedrijven?

'Politiek moet je wel een beetje liggen. Ik was staatssecretaris van Onderwijs in het eerste paarse kabinet, toen er op een scholengemeenschap zo'n jong, spontaan, allochtoon meisje naar me toe kwam en zei: "Ik volg u, ik wil net zo worden als u. Hoe doe ik dat?"

'Ik heb haar geadviseerd lid te worden van een partij en gewoon te beginnen. Authentiek blijven, geen rol spelen. Je kunt het niet makkelijk leren. Als je heel goed bent in een deelgebied, wil dat niet zeggen dat je effectief kunt opereren in de politieke arena.

'Toch wordt er bij de selectie in politieke partijen vaker gekeken naar vakkennis dan naar de vraag of iemand in staat is anderen effectief te overtuigen. In Nederland moet je altijd meerderheden verzamelen. Dus je moet enorm in je collega's investeren en gezag opbouwen, vooral naar Kamerleden van andere fracties. Nu zie je soms dat in de Tweede Kamer moties ter plekke, zonder vooroverleg, worden geschreven. Dat vind ik zorgelijk, de kwaliteit van de besluitvorming wordt zo makkelijk aangetast. Wie dat kan, moet zeer ervaren zijn.

'Kennis is macht, dat is een van de rode draden in mijn leven. Daarom ben ik ook zo dossiervast. Als jij meer kennis hebt dan je tegenstander, dan overtuig je de ander makkelijker dat het anders kan. Je moet redeneringen goed opbouwen, valide maken. Dat heb ik in het begin vooral van Coen geleerd.

'Ik ga nooit zomaar een debat in, nog steeds niet. Dat leidt nergens toe, dan kun je brokken maken. Als je dat op routine doet, is dat niet eerlijk, ook niet naar de Tweede Kamer toe. Ik vind het plezieriger wanneer je het gevoel hebt: ik sta boven de materie, want dan weet je wat je doet.

'De eeuwige beschikbaarheid is iets wat erbij hoort. Mensen denken vaak dat je zeer ambitieus bent, maar het betekent ook keuzes maken die niet altijd prettig zijn. Je kunt 's avonds niet uit, je moet altijd op pad. Je laat er heel veel voor liggen. Een ander werkt lekker door in zijn tuin. In het begin heb je momenten van ontmoediging en vraag je je af: wil ik dit wel?'

Heeft het staatssecretariaat de wens naar het ministerschap aangewakkerd?

'Dat is zeker waar. Roel in 't Veld heeft wel eens gezegd dat een staatssecretaris een beklagenswaardig persoon is. Het is staatsrechtelijk een complexe functie. De minister bepaalt de ruimte en als dat niet goed is afgebakend krijg je allerlei moeilijkheden.'

Netelenbos zat in het vorige kabinet op de tweede rij en zag hoe ministers zaken deden. De staatssecretaris mocht alleen iets over de eigen portefeuille zeggen en de eigen minister niet vervangen. 'Daar had je een minister ad-interim voor, die op een papiertje voorlas wat de minister van Onderwijs vond. Vervolgens werd er dan wanhopig naar mij gekeken of ik de vervolgvragen wilde verzorgen.In dit kabinet mag de staatssecretaris zijn eigen minister vervangen.'

Voor Netelenbos was de overgang van Onderwijs naar Verkeer en Waterstaat even slikken. Het was de switch van de wereld van het gommetje naar de wereld van Peter Stuyvesant.

'Bij Onderwijs zag je in het bestuurlijke circuit dat er bij iedere oplossing weer tien vraagtekens rezen. Bij Verkeer en Waterstaat zijn het doeners. Dat gaat van: er is een probleem, we gaan het opmeten en aanpakken.

'In de wereld van Verkeer en Waterstaat word je niet aangekeken op het feit dat je niet hebt gestudeerd. Bij Onderwijs was het: wat heb je zelf gedaan? Hbo dus en een vracht aan maatschappelijke ervaring. Het is bijna tragisch dat in onderwijskringen alleen gekeken wordt naar wat je tot je achttiende hebt gedaan. Terwijl ik iets heb van: een doctorandus is iemand die nog een lange weg heeft te gaan, die heeft zijn studie nog niet afgemaakt. Op Verkeer en Waterstaat heerst een Amerikaanse mentaliteit. Hier ben je wat je presteert. Zo richt je een moderne samenleving in.'

Het voordeel van het aanvankelijk onbekend zijn met het 'oerhollandse' Verkeer en Waterstaat, is dat Netelenbos zich niet belast voelt door allerlei voorgeschiedenis.

'Ik kan mijn bestuurlijke intuïtie veel meer ruimte geven. Ik noem het vaak het principe van Tom Poes, verzin een list. Je blijft maar plannetjes bedenken. Soms wordt een onderwerp stroperig en tricky. En hoewel ik goed slaap, heb ik 's nachts soms ineens een brainwave. Dat is al een paar keer het ei van Columbus gebleken.'

Netelenbos wekt veel meer de indruk op haar plaats te zijn als minister, dan in de politieke functies daarvoor. Daar straalde ze vaak iets verbetens uit, nu lijkt ze milder en meer ontspannen.

'Ik hoor dat ook, dus het zal waar zijn. Het is wel zo, dat naarmate je meer zelfvertrouwen krijgt, je minder verbeten wordt. Ik herken dat bij jongere mensen, die komen eraan en hebben iets in hun mars en dat zal iedereen weten. Dat is grappig, omdat ik weet hoe dat zit.'

In deze nog prille kabinetsperiode heeft Netelenbos twee openlijke aanvaringen gehad met minister-president Kok. Over de Bijlmer-geluidsbanden waaruit bleek dat de luchtverkeersleiding niet had doorgegeven dat er in de neergestorte Boeing giftige stoffen zaten. Netelenbos hield Kok erbuiten.

'Eerst is er ongeloof. Zeker na alle onderzoeken die al waren verricht. Vooral het feit dat zolang ergens onontdekt banden in een kast hebben gelegen met deze tekst. Ik heb eerst Annemarie Jorritsma en Hanja Maij-Weggen gebeld en gevraagd of ze van het bestaan afwisten. Maar zij waren ook verbijsterd.

'Toen het publiek werd, heb ik er met Wim Kok over gesproken. Ik vond dat het primaat bij de enquêtecommissie lag. Je moet heel prudent zijn in dit soort processen, die krijgen een eigen dynamiek als je daar zelf handelend doorheen loopt. Kok had duidelijk een andere afweging gemaakt, hij zou het wel aan de premier hebben verteld.'

Kok tikte haar binnen enkele dagen nog twee keer op de vingers. In een interview gaf Netelenbos aan dat ze de noordtak van de Betuwelijn wilde schrappen. Kok wist van niets, zei hij, de minister had voor haar beurt gesproken. Tineke Netelenbos sloeg terug via de radio met de opmerking dat ministers geen plakker op hun mond hebben. Op de vraag of haar gebrek aan autoriteitsvrees haar hier geholpen heeft, toont ze haar breedste glimlach.

'Dat kan ik niet uitsluiten. Ik vind de eenheid van regeringsbeleid belangrijk. Maar ministers zeggen weleens vaker iets over hun portefeuille. Brinkhorst over het saneren van de boeren, Borst over het nieuwe stelsel van volksgezondheid. Dat is van een veel grotere reikwijdte dan de noordtak. Maar ik vind niet dat je als een soort Houten Klaas je ministerschap moet invullen. Uiteindelijk is het de vakminister die bij een parlementaire enquête onder ede wordt gehoord en niet een ander.'

Netelenbos heeft het dal van de oppositie meegemaakt en de klim daaruit omhoog. Haar partij is nu al tien jaar regeringspartij. Zij ziet een groot risico voor de pvda: een leiderschapswisseling bij de komende verkiezingen.

'Ik denk dat het heel goed zou zijn als Wim Kok, ook al zijn de verkiezingen in 2002, weer lijsttrekker wordt. Het is voor ons buitengewoon belangrijk dat Kok onze aanvoerder blijft. We zetten onze positie als eerste partij op het spel. Je loopt het risico de tweede te worden als er een leiderschapswisseling komt. We hebben dat bij het cda in 1994 gezien. Als dat gebeurt, hebben we het initiatief in de kabinetsformatie niet. De verkiezingen gaan straks om de vraag wie de grootste wordt.

'Natuurlijk heeft de pvda een alternatief voor Kok, maar ik vind dat je erg zuinig op je leiders moet zijn. Kok is bij uitstek een representant van de tijd waarin we leven, dat was Joop den Uyl in 1986 niet meer. De ervaring die Kok meebrengt en het prestige in de wereld. Dat heeft een klein land als Nederland nodig. Kok dwingt respect af. Een ander die het overneemt, moet dat allemaal opnieuw opbouwen. Dus als hij nog beschikbaar zou zijn, doen we er verstandig aan hem dat te vragen.'

Zou ze zelf voelen voor het premierschap? 'Dat lijkt me een heel grote klus. Je moet je eigen grenzen goed kennen. Dit lijkt me over de grens. Het vergt een ander soort capaciteit, je bent dan een soort Vader des Vaderlands.'

Ze loopt mee naar de huisdeur. In de hal staat een geel pikhouweel. Netelenbos pakt het vederlichte attribuut beet en doet voor hoe ze het ijs weghakt. Haar gezicht wordt een grimas, ze lijkt zich in haar mantelpakje even op de helling van een gletsjer te wanen. Korte, felle tikken. Aan het pikhouweel wappert een kaartje, met in sierlijke letters 'Op weg naar de wereldtop'.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden