INTERVIEW

Tiananmen-moeder: 'Ik zwijg pas als ze me opsluiten'

26 jaar geleden verloor Ding Zilin haar zoon bij de studentenopstand op het Tiananmenplein. Sindsdien vecht ze tegen het 'taboe van de 4de juni' dat de regering instandhoudt.

Ding Zilin in 2009: 'Vertrekken uit China zou verraad zijn aan de Tiananmen-moeders en mijn Zoon.' Beeld Peter Parks / AFP
Ding Zilin in 2009: 'Vertrekken uit China zou verraad zijn aan de Tiananmen-moeders en mijn Zoon.'Beeld Peter Parks / AFP

Ding Zilin wijst op een koekblik in een stalen kast. 'Zet je mobieltje uit en leg het daarin. Dat is veiliger.' Dan nog wordt er meegeluisterd. De staatsveiligheidsdienst liet haar opnamen horen van gesprekken in haar woonkamer, zegt ze. 'Elk woord stond haarscherp op de band. Ze moeten ergens in de straat staan met een richtmicrofoon. Of ze hebben iets in mijn huis geïnstalleerd.'

De 78-jarige Ding is de drijvende kracht achter de Tiananmen-moeders, een groep nabestaanden van mensen die omkwamen bij het bloedbad op het Plein van de Hemelse Vrede in 1989. Op 4 juni, vandaag precies 26 jaar geleden, werd haar 17-jarige zoon Jiang Jieliang vermoord. Van een doorsnee academicus, gespecialiseerd in westerse literatuur, werd Ding activiste. Met open brieven aan de Chinese overheid, interviews over het politieke taboe van de 4de juni en het organiseren van nabestaanden, houdt ze de geschiedenis levend die de Chinese staat juist uit het collectieve geheugen wil wissen.

Daarom staat Ding doorlopend onder toezicht. Soms soepel, soms keihard, nooit helemaal afwezig. Een paar weken voor de zwaar beladen datum zoekt de politie haar steevast op om de maatregelen voor de 4de juni te bespreken. Vorig jaar stond ze maanden van tevoren onder huisarrest. Zelfs de kleine privéherdenkingen die voorheen werden gedoogd, werden verboden.

Had u verwacht dat president Xi Jinping anders met '1989' zou omgaan dan zijn voorgangers?

'Mijn generatie had verwachtingen van Xi Jinping op grond van het verleden van zijn vader. Die kwam op voor hervormingsgezinde politici die in politieke moeilijkheden kwamen. Het communistische systeem deugt niet, maar dat wil niet zeggen dat de mensen in het systeem per definitie allemaal slechteriken zijn. Maar er worden nu zo onredelijk veel mensen opgepakt.'

Een van uw vrienden, advocaat Pu Zhiqiang, werd na een herdenkingsbijeenkomst voor 1989 opgepakt. Had u verwacht dat hij een jaar later nog vast zou zitten?

'Zijn proces kan elk moment beginnen, de verwachting is dat hij 8 jaar cel krijgt. Ik leerde hem kennen nadat ik in 1991 de stilte verbrak over het bloedbad. Hij zocht mee naar nabestaanden van overledenen. Toen hij beroemd werd had hij het razend druk, maar al zag ik hem minder, het contact bleef warm.

'Anderhalf jaar geleden wipte hij vlak voor Nieuwjaar aan met een donatie van ruim 500 euro. 'Laat maar zitten', zei ik, ik had net de jaarrekening opgemaakt. 'Dan trakteer ik iedereen op een etentje', zei hij. Maar we hadden net een nieuwjaarsetentje met alle nabestaanden gehad. Hij gaf dat geld en zei: 'Dit is alvast voor het diner van volgend jaar.' Toen we weer Nieuwjaar vierden, zat hij al 6 maanden vast. Toen ik mijn groep vertelde wie voor het diner betaalde sloeg de uitbundige stemming om.

'Een andere vriendin, journaliste Gao Yu, is onlangs tot 7 jaar cel veroordeeld op grond van een artikel, waarin ze de confrontatie met Xi zocht. Zij kondigde de politieke verharding aan en bleef Xi met haar scherpe pen op de hielen zitten. Levensgevaarlijk.

'Als mijn kind niet was vermoord, was ik een braaf partijlid gebleven. Ja, ik heb na 1989 het systeem en het bloedbad veroordeeld, maar dat betekent niet dat ik zomaar alles zeg. Ik heb mijn verantwoordelijkheid tegenover de andere Tiananmen-moeders om voorzichtig te zijn met de vrijheid die ik heb. Die mag ik niet weggooien voor een kortstondig moment van opluchting, waarin ik lekker mijn mening spui. Maar Gao Yu gebruikt haar moed om de machtigste man van China uit te dagen.'

De laatste keer dat ik Gao Yu sprak, vergeleek ze Xi met Stalin en Hitler. Bloedlink, vond ik. Er zaten overduidelijk mensen mee te luisteren. Was ze zich niet van het gevaar bewust?

'Ze zegt wat ze denkt, er zit geen filter tussen. Ze was al zo als studente, toen ik haar politieke mentor was. Toen docenten tijdens de Culturele Revolutie werden aangevallen, waarschuwde Gao Yu me als er een zuivering aankwam. Ik kwam er niet ongeschonden doorheen, maar zonder haar hulp was het veel erger geweest.

'We liepen de deur niet bij elkaar plat en we kletsten vooral over vrouwendingen. Zij deed haar ding en ik het mijne. Zij wist van de Tiananmen-moeders, maar ze deed er niet aan mee. Ik realiseerde me pas hoe gevierd ze was als journaliste toen ze haar vrijheid kwijtraakte.'

Gao Yu werd 10 maanden vastgezet, nadat ze in 1989 de studenten had geholpen bij onderhandelingen over een geweldloos einde aan de demonstraties. In 1994 werd ze weer tot 6 jaar cel veroordeeld wegens 'het lekken van staatsgeheimen'. Toen ze vrijkwam, mocht ze in China niet meer werken, maar buitenlandse media publiceerden haar politieke analyses.

'Er was maar een reden dat Gao Yu niet direct na dat rottige artikel over Xi werd opgepakt, namelijk haar ernstig zieke man. Wie moest hem verzorgen als zij er niet was? Hij was nog geen half jaar dood toen ze haar grepen. Ze vergat dat je jezelf moet beschermen om te overleven in een communistisch systeem.'

Ze dacht misschien dat ze bescherming had. Volgens Boxun, een Chineestalige website in het buitenland, moest haar recente veroordeling partijleden afschrikken die democratisering voorstaan. Hadden die politici, die via haar altijd hun ideeën ventileerden, haar kunnen helpen?

'Ze heeft goede relaties in die kringen. Of het nu partijleden of intellectuelen zijn, allemaal benutten ze haar pen. Maar niemand stond op toen ze in de problemen kwam. Daar ben ik woest over. Ik weet niet of er nu iemand bij Xi pleit voor haar, maar veel vertrouwen in die welbespraakte partijhoogheden heb ik niet. Waarom begaf ze zich in dat gevaarlijke diepe water? Je hoeft niet alles wat je weet te publiceren!'

Wilt u dat Gao Yu aan zelfcensuur doet?

'Ja, want ik zag alle voortekenen dat de afrekening eraan kwam. Bijvoorbeeld dat de politie haar uitnodigde om te eten. Dan konden ze haar waarschuwen, dat ze zich koest moest houden. Maar zij zei: dan vergiftigen jullie me, en ze weigerde. Die stijfkoppige flapuit. Een idioot is ze.'

undefined

Bent u echt kwaad op haar of is dat om het verdriet niet te voelen?

'Ik heb het zo met haar te doen; 7 jaar cel op haar leeftijd, ze is 71. Ik zal haar nooit meer zien. Ze had moeten luisteren. Na het overlijden van haar echtgenoot zei ik: verkoop je flat, neem een huisje met een tuin in de Verenigde Staten. Daar kan je veilig schrijven.'

Wilt u weg uit China?

'Ik kan niet weg. Begin jaren negentig gold het beleid 'het vuilnis buiten zetten': wie om politieke redenen China verliet, kon gaan. Familieleden in Taiwan probeerden me te helpen. Er was zelfs al een baan aan een Taiwanese universiteit. Ik heb beleefd bedankt. Vertrekken zou verraad aan de Tiananmen-moeders en mijn zoon zijn.'

Uw kring wordt steeds kleiner: steeds meer gelijkgestemden zitten achter tralies. Loopt u gevaar?

'Ik houd mijn mond pas als je me opsluit, zeg ik vaak tegen de politie. De Communistische Partij is tot alles in staat. Ik ben chronisch ziek, dus als ze me opsluiten is het snel voorbij. Wat een verlossing zou dat zijn. Dan ben ik bij mijn zoon.

'Hoe ouder ik word, hoe meer ik hem mis. Elk jaar in juni doe ik dit jaden kettinkje om. Een ding van nog geen dubbeltje. Mijn zoon heeft het uitgezocht tijdens een uitje in het park. Omdat het touwtje zo slap was, heeft hij de kraaltjes opnieuw met ijzergaren geregen. Hij had lange vingers. Van die chirurgenhanden. Ik zie ze voor me, alsof hij gisteren die ketting om mijn hals deed.'

Pu Zhiqiang

Pu Zhiqiang (1965) is advocaat. Als student politicologie en rechten deed hij in 1989 mee met de studentenopstand op het Tiananmen-plein in Peking. Mede door zijn blogs op Weibo is hij een bekende mensenrechtenactivist. Hij organiseert jaarlijks herdenkingen van de studentenopstand, waarvoor hij sinds mei 2014 vastzit.

null Beeld
Beeld

Gao Yu

Gao Yu (1944) is journaliste. Vlak voor het bloedige einde van de studentenopstand werd ze gearresteerd en zat ze 10 maanden gevangen. In de jaren negentig zat ze 6jaar in de cel omdat ze staatsgeheimen zou hebben gelekt. Na een kritisch artikel over Xi Jinping is ze in april 2014 opnieuw gearresteerd en tot 7 jaar cel veroordeeld.

null Beeld
Beeld
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden