Thom de Graaf: 'Behoud monarchie door modernisering'

Om de monarchie als verbindend element overeind te houden, moet de regering zelf het initiatief tot modernisering nemen, meent Thom de Graaf.

Koningin Beatrix leest in 2010 in de Ridderzaal de troonrede voor. Beeld anp

Er tekent zich een substantiële stroming af, wellicht zelfs een stevige meerderheid, die de 'Macht des Konings' aan banden wil leggen. Dat is opmerkelijk. Eerder zijn ook concrete suggesties voor modernisering gedaan, maar nooit was het draagvlak zo groot als nu.

Als fractievoorzitter van D66 formuleerde ik in 2000 enkele condities voor een houdbare monarchie: de Koning zou geen deel meer van de regering moeten zijn, geen voorzitter van de Raad van State en niet meer worden betrokken bij de formatie. De omvang van het Koninklijk Huis kon aanmerkelijk kleiner.

Die voorstellen beoogden een duurzame 'bekroonde democratie' maar ontlokten bij links en rechts een storm van protest. GroenLinks en SP vonden een dergelijke modernisering niet ver genoeg gaan want onvoldoende van republikeinse snit. VVD en CDA gruwden omdat ze 'oranjewarmte' misten in mijn ideeën en ze beschouwden als een aanval op de persoon van de Koningin. De PvdA zat in een moeilijke positie: ze wilde niet voor conservatief versleten worden, maar leverde ook de minister-president. En net als eerder Drees zat ook premier Kok niet op koninklijke complicaties te wachten. Vandaar dat de notitie die Kok op mijn verzoek schreef de kernboodschap bevatte dat het onnodig was het koningschap te moderniseren, het ontwikkelde immers zichzelf wel, zoals het altijd had gedaan.

Hervormingsdrift
Het stormpje luwde weer maar nu, 11 jaar later en aan de vooravond van een troonwisseling, blijkt de wind van modernisering toch hardnekkiger te blazen dan werd vermoed. Natuurlijk speelt de opkomst van het populisme - dat elke macht wantrouwt die niet rechtstreeks uit het volk zelf opwelt - een rol, maar de steun voor verandering beperkt zich niet tot rechts-populisten of links-liberalen. Ook de sociaal-democratie is inmiddels overstag.

Natuurlijk kan premier Rutte deze hervormingsdrift blijven negeren. Echte wijzigingen in het koningschap behoeven immers een grondwetsherziening met in de tweede ronde een tweederde meerderheid in beide Kamers en zoiets lukt maar zelden. Voor de beperking van de rol van de Koning in de kabinetsformatie volstaat een gewone Kamermeerderheid. Ongetwijfeld realiseert Rutte zich dat na de eerstvolgende verkiezingen bij veel partijen het hemd toch weer nader dan de rok zal zijn. Voor wie bij de machtsvorming betrokken raakt, is het comfortabel achter de rug van het staatshoofd te schuilen en niet het achterste van de tong te laten zien. Een motie uit 1971 die om initiatief door de Kamer zelf vroeg, is daarom nooit bij enige formatie nageleefd.

Invloed
Kortom: alle wapengekletter ten spijt, zal er als de regering (Koning én ministers) zelf niets wil, helemaal niets gebeuren. Toch zouden premier, koningin en prins zich kunnen afvragen of het wel verstandig is dit opkomend tij van verandering te negeren. Wie dat doet, vergroot eerder de kloof tussen monarchie en democratie dan die te overbruggen. Duurzaam koningschap vraagt om acceptatie in alle geledingen van de samenleving, de volksvertegenwoordiging voorop.

Die acceptatie is er in de eerste plaats voor de essentiële functie van de Koning als staatshoofd: boven de partijen staand, verbindend, de natie verbeeldend, troostend in tijden van nood en matigend als de golven hoog gaan. Voor die cruciale functie is geen formele bevoegdheid nodig, integendeel. Een kabinetsvorming kan heel wel zonder een Koning die vrijwel altijd onder verdenking komt te staan van het mee laten wegen van persoonlijke voorkeuren. Alleen bij 'Belgische toestanden' kan diens inbreng als een soort deus ex machina misschien zinvol blijken.

Het voorzitterschap van de Raad van State is een anachronisme van de bovenste plank dat zonder de geringste schade kan worden afgeschaft. Dat de Koning in ons land (in tegenstelling tot vrijwel alle andere monarchieën) deel uitmaakt van de regering is evenzo achterhaald, maar aanmerkelijk minder symbolisch. Zonder de Koning komen immers geen wetten en regeringsbesluiten tot stand. De ondertekening daarvan is geen koninklijke verplichting (dat zou zo behoren te zijn), maar een bevoegdheid en kan dus ook worden geweigerd. Het geheim van de paleizen verhindert uitsluitsel over of en hoe vaak dat is gebeurd, maar dat de opeenvolgende vorstinnen in de afgelopen eeuw tegen de achtergrond van deze bevoegdheid hun invloed stevig hebben doen gelden staat wel vast.

Siervogel
Krampachtig vasthouden aan relicten van vroegere tijden tegen aanzienlijke politieke aarzelingen in, is onverstandig. Dat wordt nog eens gevoed door twee moedwillige misverstanden. Het eerste is dat de Koning die uit de regering wordt geweerd, zodoende een zelfstandige stem krijgt in het maatschappelijk debat. Dat is, zoals ook de premier moet weten, onwaar. De ministeriële verantwoordelijkheid blijft immers onverkort van kracht en de onschendbare Koning moet zich te allen tijde daaraan onderwerpen.

Het tweede misverstand is dat er alleen nog maar een zuiver ceremoniële functie overblijft, een siervogel in een goudgekroonde kooi. Wie echter nauwkeurig naar het voorbeeld van de Zweedse monarchie kijkt, ziet daar een koningschap dat zich weliswaar buiten het domein van staatsrechtelijke bevoegdheden bevindt, maar wel degelijk inhoudelijk van aard is. Natuurlijk spreekt de Koning daar ook met de ministers; de aloude rechten om geïnformeerd te worden, aan te moedigen en te waarschuwen gelden onverminderd en nemen in betekenis toe naarmate het koningschap wijs en terughoudend wordt vervuld.

De koninklijke weg om de monarchie als verbindend element in onze nationale identiteit overeind te houden, is voor de regering om zelf het initiatief tot modernisering te nemen. Hoe langer daarmee wordt gewacht, des te moeizamer de positie van de nieuwe Koning op den duur zal zijn. Daar is (behalve de verstokte republikein) niemand bij gebaat.

Thom de Graaf is Eerste Kamerlid voor D66 en burgemeester van Nijmegen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden