Boukje Schweigman, gefotografeerd in Het Huis in Utrecht op 27/08/2019.

Profiel Boukje Schweigman

Theatermaker Boukje Schweigman maakt een voorstelling over vallen: ‘Iedereen maakt vroeg of laat een val in zijn leven’

Boukje Schweigman, gefotografeerd in Het Huis in Utrecht op 27/08/2019. Beeld Hilde Harshagen

Op de zomertheaterfestivals wordt ze door kenners als de ‘koningin van het ervaringstheater’ beschouwd. Regisseur Boukje Schweigman maakt nu haar eerste mimevoorstelling voor theaterzalen. Maar ze weet dat ze voor het grote publiek geen bekende is: ‘Mime is voor veel mensen ongrijpbaar.’

Het publiek belandt in een duistere droomwereld vol onbereikbare hoogten en diepe laagtes: de eerste grotezaalproductie van Schweigman, Val, die zaterdagavond in première gaat, is een ode aan het vallen. En dat betekent dat de spelers zich op onverantwoord grote hoogte in de nok van de schouwburg begeven om vervolgens hard op het podium neer te ploffen – laat het maar aan regisseur Boukje Schweigman over om dat voor elkaar te krijgen. Haar spelers gaan altijd tot het uiterste.

Het oeuvre van Schweigman (45) is indrukwekkend; na haar met prijzen overladen afstudeervoorstellingen aan de mimeschool, Klep en Benen, volgde een lange reeks voorstellingen – Dreef, Wiek, Zweep, Spiegel, Blaas, Hoek, Erf – die veelal op zomertheaterfestivals zijn te zien. Theater zonder woorden, maar met muziek, dans, mime, licht én objecten: een gigantische witte ballon van textiel waar het publiek wordt uitgenodigd in te kruipen, een plastic tunnel om je doorheen te wurmen, een propeller ter grootte van die van een windmolen die drie danseressen genadeloos voortjaagt. Die laatste voorstelling, Wiek, stond afgelopen zomer vier weken in Antwerpen en was elke avond uitverkocht – Schweigman heeft een heleboel fans. En toch is haar naam bij het grote publiek niet per se bekend – best gek, als je tegelijkertijd, in kringen van kenners, ‘de koningin van het ervaringstheater’ wordt genoemd. Maar Schweigman zelf snapt het wel, zegt ze kort voor de première van Val: ‘Mime is voor veel mensen ongrijpbaar als ze het nooit eerder hebben gezien. En toch is het heel toegankelijk wat we doen; mijn voorstellingen hebben een kop en een staart en een spanningsboog, er is bijna geen ontkomen aan. Maar ik wil niks opleggen of voorkauwen. De wieken in Wiek, die de dansers voortstuwen, staan voor de ene bezoeker voor de ratrace op kantoor, voor de ander voor het drukke gezinsleven waaraan nauwelijks valt te ontsnappen en voor een derde voor de voortrazende tijd, of het leven zelf. Ik creëer een ervaring voor bezoekers en alleen door ervaring word je wijzer, daarvan ben ik overtuigd.’

Grond (2008). Beeld Jochem Jurgens
Wiek (op de foto in 2018). Beeld Lex de Meester
Val (2019). Beeld Kamerich & Budwilowitz/EYES2

De ervaring die in Val wordt aangewakkerd: angst – zonder zelf in die nok van het theater te hoeven klimmen. Schweigman: ‘Het theater is een veilige plek. Je weet als bezoeker: na anderhalf uur kom ik er heelhuids weer uit. Maar binnen de veiligheid kun je spannende situaties creëren, dat is het mooie: je kunt mensen hun angsten laten aangaan zonder dat het werkelijk fysiek gevaarlijk wordt.’ Voor het publiek, althans – bij haar spelers zoekt Schweigman de grenzen. ‘We gaan niet alleen de hoogte in, ook de diepte van de orkestbak. Die is drie meter diep, er zijn dirigenten in doodgevallen. De spelers staan letterlijk op het randje van de afgrond.’

Val heet niet voor niets een ‘ode aan het vallen’; Schweigman wil ook de schoonheid ervan laten zien. ‘Iedereen maakt vroeg of laat een val in zijn leven, maar die wordt het liefst verdoezeld. Wie valt is een loser. Nee we willen stijgen, vooruitkomen, vertellen aan anderen hoe goed het met ons gaat. En toch is het eigenlijk zonde dat we zo bang zijn om te vallen. Want vallen kan een heel louterende ervaring zijn, waar je veel van leert.’

Het ‘valmoment’

Schweigman begon het repetitieproces daarom met naar het ‘valmoment’ te vragen in het leven van haar spelers, en van de blazers van rietkwintet Calefax, die de muziek verzorgen. ‘Dat leverde heel mooie, persoonlijk verhalen op.’

Het hare? Schweigman aarzelt, vertelt eerst over haar vader, die tijdens het repetitieproces overleed. Hij viel zomaar neer, nota bene, een hartaanval – hoe griezelig direct kan het leven de kunst imiteren? ‘Het leek wel of ik de dood van mijn vader over ons had afgeroepen door deze voorstelling te maken. Ik had een heel hechte band met hem, dacht altijd – voordat ik kinderen had: zijn dood zal het ergste zijn wat me kan overkomen. En toch bleek in de maanden daarna dat het leven doorgaat. Dat je veel veerkracht hebt en even weer helder ziet wat belangrijk is in het leven. En dat je in zo’n periode veel steun en liefde van anderen ontvangt.’

Iets later vertelt ze over haar dochter, op het zonnige plein van de oude Utrechtse school waar Schweigman& (zo heet het gezelschap) een kantoortje heeft. ‘Ik ben een theatermaker die altijd bezig is de verwachtingen van het publiek te ontregelen. Over mezelf dacht ik daarom dat ik niet zo vastzit aan allerlei verwachtingen over hoe dingen moeten zijn. Nou, dat viel best tegen. Mijn oudste, ze is nu 5, heeft een ontwikkelingsachterstand waardoor ze veel extra zorg nodig heeft. Toen dat langzaamaan duidelijk werd de afgelopen jaren, bleek dat ook ik rondliep met een ideaalplaatje in mijn hoofd van hoe mijn kind zou zijn, de dingen die we samen zouden doen en de gesprekken die we zouden voeren. Dat moet je allemaal bijstellen. Ik had altijd wind mee gehad en nu opeens dit. Het is een heel proces om dat te accepteren. Verdrietig, maar ook mooi, omdat het leerzaam is en het je milder en liefdevoller maakt. Mijn voorstellingen gaan vaak over kwetsbaarheid. Nu bleken mijn gezin en ik ook kwetsbaar en echt, op een bepaalde manier verrijkt het je leven. Ik heb bijvoorbeeld veel andere ouders leren kennen van een kind met wie iets aan de hand is is. Dat zijn, is mijn ervaring, vaak ontzettend leuke en prettige mensen. Je moet jezelf kunnen wegcijferen als ouder van zo’n kind, ik denk dat het daarmee te maken heeft. Een opgeblazen ego kun je niet gebruiken.’

Boukje Schweigman, gefotografeerd in Het Huis in Utrecht op 27/08/2019. Beeld Hilde Harshagen

Het gezinsleven heeft Schweigman minder reislustig gemaakt dan ze altijd was; haar voorstellingen spelen tot in Australië, maar ze hoeft niet overal zelf meer naartoe. En minder ambitieus? Schweigman lacht: ‘Nou, nee, ik ben heel gedreven. Ik zeg altijd: als het op een dag ophoudt, ga ik gewoon wat anders doen, lichaamswerk bijvoorbeeld. Ik heb voordat ik op de mimeschool terechtkwam een jaar geneeskunde gestudeerd. Dat was niets voor mij. Ik vond dat het zieke lichaam te veel als een kapotte machine wordt beschouwd. Het lichaam is zoveel meer dan dat en daarom is het me wel altijd blijven boeien. Vandaar dat het zo’n grote rol in mijn voorstellingen speelt. En vandaar ook dat ik lichaamswerk als plan-B beschouw voor als ik op een dag nul subsidie meer ontvang. Maar ik moet er eerlijk gezegd niet aan denken.’ Weer een lach: ‘Ik geloof zelf namelijk dat het nogal belangrijk is wat ik doe.’

Boukje Schweigman, gefotografeerd in Het Huis in Utrecht op 27/08/2019. Beeld Hilde Harshagen

Val gaat vanavond, 21 september, in première in de Stadsschouwburg in Utrecht. Daarna tournee, zie schweigman.org

Van Schweigman tot Schaap: wat beweegt ze?

Waarom maakt de kunstenaar wat hij maakt? Waar raakt zijn kunst aan zijn persoonlijk leven? Of komt de inspiratie uit heel andere hoek? Van theatermaker Boukje Schweigman tot beeldend kunstenaar Klaas Gubbels en van fantasy-schrijver Thomas Olde Heuvelt tot actrice Elise Schaap: lees in het Volkskrant magazine iedere week een profiel van een maker uit de wereld van kunst en cultuur.  

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden