Stil als een chemisch handboek

'Zwijgen is de vermoeiendste geestelijke activiteit, het antwoord waarop geen weerwoord mogelijk is, en zo tegenstrijdig als het ook klinkt, het is een soort praten', aldus het vorige nummer van Raster....

Peter Swanborn

Bijna tweehonderd pagina's over 'allerlei vormen van sprakeloosheid' bewijzen dat zwijgen inderdaad een vorm van praten (of schrijven) is en dat er dus wel degelijk sprake van een weerwoord kan zijn.

Het citaat was afkomstig van Franz Lindner, een van de fascinerende hoofdpersonen in de zevendelige romancyclus, Die Archive des Schweigens, van de Oostenrijkse schrijver Gerard Roth. Redacteur Jacq Vogelaar vertaalde al eerder voor Raster delen van dit magnum opus, maar deze keer vormt het werk van Roth een fraaie aanvulling op het thema. Vijftien jaar lang werkte Roth aan zijn verzameling van verhalen, reportages en foto's die als een 'anatomische afbeelding van de Oostenrijkse hersenen' de 'verzwegen geschiedenis' in kaart moest brengen.

Roth probeerde de 'zwijgende slachtoffers van de oorlog of de eveneens zwijgende daders' aan het praten te krijgen, maar zijn indringende relaas van een bezoek aan een inrichting voor schizofrene kunstenaars, 'Het huis van de slapende rede', laat zien hoe moeilijk dit was: 'Vroeger, leest men, waren de ''gekkenhuizen'' vol lawaai, tegenwoordig zijn ze stil als een chemisch handboek.'

Het thema van deze Raster nodigt uit tot het gebruik van clichés en om deze reden heeft de redactie er goed aan gedaan om van een paar vaak misbruikte citaten, zoals Adorno's 'na Auschwitz gedichten schrijven is barbaars' nu ook eens de oorspronkelijke context op te nemen. Naast deze meer filosofische artikelen is een viertal verhalen verzameld onder de noemer 'oude mythen' en is een paar geestige bijdragen gewijd aan de 'angstige stilte' op de radio en de vraag of een stomme film niet beter zwijgend of stil genoemd kan worden.

Stuk voor stuk lezenswaardig, maar toch is de 'kleine fenomenologie van het zwijgen' waarmee Raster opent, het meest bijzonder. Dit pandemonium van bijna dertig stemmen toont aan dat juist de stilte beschouwd moet worden als de drager bij uitstek van de meest uiteenlopende betekenissen. Bij de Italiaanse schrijver Gavino Ledda is de stilte een 'geheimtaal tussen mij en de natuur', Edgar Allen Poe spreekt van 'de vloek van de stilte'.

Alberto Savinio ziet het zwijgen in het huwelijk als 'het teken dat de vereniging gelukt is', terwijl de Franse filosoof Jean Grenier zwijgzaamheid ziet als het bewijs van 'medeplichtigheid met het kwaad'.

Een van de mooiste bijdragen komt van muziekhistoricus Elmer Schönberger: 'Ik weet niet wanneer het begonnen is, maar ik ben op weg een verzamelaar te worden van wat ik voor de duidelijkheid ''pause delle pause dell silenzio'' noem: onderbrekingen van wat zelf een onderbreking van de stilte is. Een soort stilte in het kwadraat. Een superrust.'

Schönberger verzamelt 'highlights': het in slaap vallen in een cantate van Bach, het stilzetten van de klok in een symfonie van Haydn of het fatale omkijken van Orpheus in Stravinsky's gelijknamige ballet: 'Hoe deze meest eloquente aller rusten te rubriceren? Onder de D van doodse stilte, met een verwijzing naar de V van verbijstering?'

Elders in Raster krijgt Schönberger onverwacht een geestverwant. In het prachtige verhaal, Dr. Murke spaart zwijgen, laat Heinrich Böll een omroeptechnicus in geluidsbanden snijden als sprekers te veel pauzeren, 'en ook wel als ze zuchten of ademhalen of helemaal doodstil zijn'.

Als een collega vraagt wat hij met deze stukjes band doet, antwoordt Dr. Murke: 'die plak ik aan elkaar en ik laat de band afdraaien als ik 's avonds thuis zit. Het is nog niet veel wat ik heb, nog maar drie minuten - maar er wordt ook niet veel gezwegen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden