Beschouwing

Sterven in de publiciteit

In het openbaar afscheid nemen van het leven is populair. In een boek, column, blog, toneelstuk of tv-optreden. Waarom maken mensen hun eigen doodgaan publiek?

null Beeld Ellen Mandemaker
Beeld Ellen Mandemaker

Die vrijdag zet journalist Albert de Lange (57) zich met misschien wat meer toewijding dan gebruikelijk aan zijn wekelijkse column in Het Parool. Dit keer is de lading extra groot. De dag erna, zaterdag 14 maart, staat het stuk in de krant. 'Een tweede doodsbericht.'

'We wisten het natuurlijk wel, maar je denkt er steeds minder aan dat de geleende tijd eindig is. De kankercellen hebben, zoals voorzien, nu dan toch besloten mijn spijsvertering vrijwel onmogelijk te maken en dat maakt het perspectief ineens een stuk kleiner. Een hongerstaker haalt wellicht zes weken, maar daar kan een kankerpatiënt niet op rekenen.'

De column, die hij bijna een half jaar geleden begon, is zijn verkenning van, zoals de introductie vermeldt, de 'route naar zijn aangekondigde dood'. De Lange heeft darmkanker en is uitbehandeld. Het stuk, waarin hij meldt dat hij niet meer kan eten, hoorde dat weekend tot de bestgelezen artikelen van de krant. Vooraf vermoedde hij al dat het 'een bommetje' zou worden. Het was ook het weekeinde waarin filosoof René Gude werd uitgeluid. De gewezen Denker des Vaderlands overleed de avond ervoor. Ook hij deed allerminst geheimzinnig over het naderende einde.

Gude en De Lange zijn niet de enigen die de buitenwacht verslag uitbrengen vanuit de slagschaduw van het sterven. Zanger Thé Lau (keelkanker) van The Scene vertelt er vrijmoedig over in interviews op radio, tv en in kranten. Directeur van het Letterenfonds Pieter Steinz (51, ALS) verweeft in NRC Handelsblad het verloop van zijn ziekte met de boeken die hij las. Schrijver, arts en hoogleraar Ivan Wolffers (66, prostaatkanker) houdt een weekboek bij op zijn website. Hans Vogels (64, longkanker), voormalig technisch schrijver, heeft een column in het Eindhovens Dagblad. Eindredacteur van EenVandaag Mark Bos (49, prostaatkanker) maakte de documentaire Retour Hemel, over zichzelf, een vervolg is in de maak. Hij bestrijdt overigens dat hij op weg is naar het einde. 'Naïef misschien, maar ik geloof nog steeds dat ik het proces kan omdraaien.' Psychiater Lowijs Perquin (65, prostaatkanker) maakte met professionals uit de toneelwereld Komt een dokter bij de dokter en speelde de afgelopen weken in Theater Bellevue in Amsterdam. Actrice Leonoor Pauw, overleden in 2013, liet haar stervensproces vastleggen in de film Brozer van Mijke de Jong. Het zijn vooral mannen - hoe dat komt, weten ze zelf niet.

Albert de Lange. Beeld Het Parool
Albert de Lange.Beeld Het Parool

Sterfelijkheid

Waarom ze het doen? 'Het is aandachttrekkerij.' Bert Keizer is arts, filosoof en schrijver. In zijn publicaties (laatste boek: Tumult bij de uitgang) vormt sterfelijkheid het thema. Opgelet, de kwalificatie is niet schamper bedoeld. 'Maar je wilt gehoord worden. Gelezen. Gezien. Iemand die in de laatste fase zit, vindt het prettig om met enige fanfare naar beneden te zoeven. Het is gedeelde smart. Het sterven wordt lichter als je er een missie van maakt.'

Dat deze openhartigheid op tal van fronten wordt beleden, heeft volgens de betrokkenen geen eenduidige oorzaak. Keizer: 'Nederland is sinds de discussie over euthanasie bewust met sterven bezig. Het is een onderwerp.' Hans Vogels: 'Het past in de Facebookcultuur. We delen van alles met elkaar.' Albert de Lange: 'Misschien is het de secularisering. We zijn inmiddels veel verder dan alleen de vraag of je in de hemel of de hel terecht komt.' Hij wijst ook op een uitspraak van René Gude: we leven langer, dus we sterven langer. 'We krijgen meer kwaaltjes, zitten vaker in het ziekenhuis. De dood vraagt om aandacht.'

Hoogleraar mediastudies aan de Universiteit van Amsterdam Mark Deuze wijst erop dat de podia ook met enige gretigheid worden opgetrokken voor de getuigenissen. 'Als je kil en klinisch oordeelt, naar de maatstaven van de kwaliteitsjournalistiek, kun je je afvragen wat de toegevoegde waarde is. Dit past in de trend dat nieuws al langer persoonlijker aan het worden is. Het is een antwoord op een behoefte in de samenleving. Je wilt je kunnen identificeren. En als er maatschappelijke context wordt gegeven, wat je vaak ziet, is het wel degelijk journalistiek.' De protagonisten voelen zich geen van allen geëxploiteerd. Hans Vogels: 'Ik ben degene die het begin bepaalde, ik zal ook degene zijn die het eindpunt vastlegt.' Zijn laatste column heeft hij al bijna af, mocht het ineens niet meer gaan.

Pieter Steinz (L). Beeld ANP Kippa
Pieter Steinz (L).Beeld ANP Kippa

Drama

Het begon niet altijd met het idee het einde te verlichten. Na de jobstijding dat ze alvleesklierkanker had, besloot ontwerpster en platenlabelbazin Bibian Harmsen een mail te sturen naar de ouders van de klasgenoten van haar drie jonge kinderen. 'Dat was al meer een stukje dan een mededeling', blikt haar man Klaas ten Holt terug. Hij is nu weduwnaar; Harmsen overleed in juli 2012, acht maanden na de diagnose. Hij moedigde haar aan een blog te beginnen. Het aantal volgers explodeerde van enkele tientallen naar 20 duizend. Al snel meldden zich uitgevers. Margriet bood haar een column aan. Ten Holt: 'Het was de combinatie: het drama van een jonge vrouw met kleine kinderen midden in een gelukkig bestaan en de manier waarop ze erover schreef: invoelbaar, nergens bombastisch, nooit larmoyant.'

Het was de krant die journalist Albert de Lange vroeg om een column. Toenmalig hoofdredactrice Barbara van Beukering kwam volgens hem 'schoorvoetend' op hem af; Martin Bril in de Volkskrant en Adriaan Jaeggi in Het Parool hadden met hun columns over het komende afscheid het pad geëffend. 'Ze zei: ik kan me voorstellen dat je niet wilt.' Hij aarzelde niet. 'Het motief was in het begin niet meer dan mijn aaname dat het interessant was hoe iemand de laatste fase van zijn leven doormaakt.' Gaandeweg kwamen er meer drijfveren. 'De honderden reacties, ze slaan je echt van je hoeven. Mensen die ervaringen delen, tips geven, het is hartverwarmend. Dat het schrijven je gedachten ordent, structuur geeft aan sommige dagen, ontdekte ik later.'

Hans Vogels stapte zelf naar de krant. Hij was ook een blog begonnen, voor familie en bekenden, 'zodat je niet steeds hetzelfde verhaal hoeft te vertellen'. Hij zocht afleiding, concentratie en wilde de emoties van zich afschrijven. 'Zeker in het begin, nu speelt het minder, er is meer rust.' Met de columns van Steinz en De Lange voor ogen, had hij het idee dat hij er meer mee kon doen. Het Eindhovens Dagblad was meteen geïnteresseerd. 'Door het publiek te maken, word ik uitgedaagd het zo leesbaar mogelijk op te schrijven, met lucht en humor. Het moest zeker niet worden: kijk mij eens ziek zijn. Ik hoop oprecht dat een ander er ook wat aan heeft.' Reacties sterken hem in dat idee. Een internist liet weten dat hij op basis van zijn stukken zijn patiënten voortaan in het allereerste stadium laat weten wat de behandeling voor de kwaliteit van leven betekent.

Ivan Wolffers. Beeld ANP Kippa
Ivan Wolffers.Beeld ANP Kippa

IJdelheid

Enkele weken na de mededeling dat hij ongeneeslijk ziek was, kocht Mark Bos een camera waarmee hij zijn strijd voor het leven wilde vastleggen. 'Met al die foute redenen die je kunt bedenken. IJdelheid is mij niet vreemd. Ik wil een footprint achterlaten. Ik dacht ook: dit is goede tv.'

Daar bleef het niet bij. Zijn zoektocht naar remedies in de reguliere en alternatieve hulpverlening mondde uit in een missie: de patiënt een stem geven. Hij vond het verbijsterend te zien hoe beide sectoren langs elkaar heen werken; hij weert zich nu in belangenorganisaties.

Ook in Komt een dokter bij de dokter zit volgens de makers maatschappelijke betrokkenheid. Psychiater Perquin wilde de vaak moeizame communicatie tussen arts en opgegeven patiënt laten zien en het taboe op het bespreken van prostaatkanker onder mannen aan de orde stellen. Theater leek hem daarvoor de beste vorm, alles samengebald in één uur. 'De voorstelling gaat over mij, maar ik hoor gelukkig dat het publiek het universeel vindt, het gaat over de naderende dood. Eén op de tien mannen krijgt prostaatkanker. Het kan leiden tot impotentie, tot incontinentie. We gaan de werkelijkheid niet uit de weg. En het stuk houdt me ook van de straat. Je moet dingen doen die je echt ter harte gaan.'

Heeft het ze iets opgeleverd, het vormgeven van hun emoties? Weduwnaar Klaas ten Holt: 'Het was misschien wel de gelukkigste periode in ons leven. We waanden ons koningskinderen, helden. Bibian kreeg veel complimenten, ze proefde succes. Ik mis 's avonds nog steeds het samenzijn, het geluid van haar laptop als ze haar blog bijhield.'

Documentairemaker Mark Bos: 'Gek misschien, maar de afgelopen 2,5 jaar waren de mooiste van mijn leven. Ik had een schop onder mijn kont nodig, ik meed het avontuur. Als je ziet wat er in de periode is gebeurd, tussen de injecties, bestraling en een operatie door heb ik de Kilimanjaro beklommen, de marathon van New York gelopen, de Mont Ventoux en vier keer de Alpe d'Huez opgefietst.' Nadeel: de reflectie is er wat bij ingeschoten. 'Nu is het wat rustiger. Ik zit deze weken aan de chemo. Dat geldt voor mijn ziekte als de laatste fase.'

Parool-journalist Albert de Lange: 'Ik heb prachtige maanden achter de rug. Er is veel te zeggen voor een aangekondigde dood. Ik kreeg een mooie brief van een vriendinnetje op de basisschool. Vijfenveertig jaar niet gezien. Dat mis je als je pardoes onder de tram loopt.'

Psychiater Lowijs Perquin: 'Het is nog te vroeg om te zeggen of ik er gelukkiger door ben geworden. Ik ben erg aan het leven gehecht. Maar het is zeker een intense periode, ik ben een nieuwe wereld binnengekomen. Ik sta nu dichter bij het gegeven dat ik op de rol sta. Ik ben echt door elkaar geschud door de scriptschrijvers, het was heel confronterend. Ik weet beter wat ik wel en wat ik niet doe. Als we dinsdag op onze kleinzoon passen, dan kan daar echt niks meer tussenkomen.'

Hans Vogels Beeld Fotopersburo van de Meulenhof BV
Hans VogelsBeeld Fotopersburo van de Meulenhof BV

Baat

Klaas ten Holt koestert de tastbaarheid. Hij grijpt nog geregeld naar Paniekspinnen, het boek dat Bibian Harmsen schreef. 'Het geeft me kracht. Het is een bewijs. Ze was er echt, kijk maar, hier is haar boek.'

En de lezer, de kijker, heeft die er baat bij? De betrokkenen krijgen nauwelijks negatieve reacties. Een enkele keer is het: moet dat nou, je ellende uitventen, er zijn ook anderen, hoor, die het moeilijk hebben. De Lange: 'Wat moet ik ermee? Op de bank gaan zitten en zielig zijn?' Een ander voelt zich voyeur. Hans Vogels: 'De lezer kan het ook overslaan.'

Lowijs Perquin. Beeld
Lowijs Perquin.Beeld

Huub van der Put

Het naderende levenseinde wordt niet alleen beschreven in columns en blogs. Documentair fotograaf Huub van der Put kreeg in 2010 te horen dat hij ALS had. Hij besloot zijn ziekteproces zelf vast te leggen en het verloop te laten zien op zijn website. Later namen zijn vrouw en zijn oudste zoon de camera ter hand. Van der Put nodigde ook collega-fotografen bij hem thuis uit om zijn krimpende wereld te documenteren. Hij overleed in het najaar van 2012, 47jaar oud.

Arts/filosoof Bert Keizer ziet wel een gevaar: er wordt een standaard gezet. 'Het zijn mooie stukjes, het is goede tv. Dat creëert ongemak. Doodgaan is een mijnenveld en zij lopen er kennelijk doorheen zonder onmiddellijk in de lucht te vliegen. Dat kan je wat onzeker maken. Zou mij dit ook lukken?' Maar de balans is positief, vindt hij. De grauwheid wordt niet gemeden. 'René Gude schoot ook vol toen hij afscheid nam bij De Wereld Draait Door. Ivan Wolffers schrijft ook over de akelige gevolgen voor zijn seksleven bij de bestrijding van zijn ziekte. Maar al die uitingen geven naast de angstgevoelens ook troost en geruststelling. Sterven blijkt dan toch een doenlijke onderneming. Je hangt niet maanden aan een vleeshaak boven het ravijn. Wie sterft, wil ook weten hoe laat het is en wat er op tv is. Ze zijn net als wij bezig met het leven. Ik kom niks tegen wat over de grens gaat. Dit zijn goede stervers.'

Al stelt hij vast dat één stap nog altijd een brug te ver is: het sterven zelf blijft privé. 'Het heeft ook weinig zin. Het is vaak saai. En het duurt ook zo lang.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden