Interview

'Stapels werkwijze was geraffineerd'

Ze hebben 'een nieuwe standaard' aangelegd in het fraudeonderzoek, vindt voorzitter Pim Levelt van de drie commissies die de afgelopen anderhalf jaar de fraude van Diederik Stapel onderzochten.

Professor Pim Levelt (L) en professor Philip Eijlander schudden elkaar de hand als ze elkaar het eindrapport naar de fraude van voormalig hoogleraar in de sociale psychologie, Diederik Stapel, overhandigen. Beeld anp

Van de 129 publicaties van Diederik Stapel die werden onderzocht blijken er 55 zeker en 10 waarschijnlijk vals. Van de 18 proefschriften waren er 10 besmet.

Had u dat verwacht?
'Het is iets meer dan we hadden verwacht. Bijna de helft van het oeuvre van Diederik Stapel, een uitzonderlijk groot fraudegeval.'

Hoe is het eigenlijk met Stapel?
'Dat weet ik eerlijk gezegd niet. We hebben heel formele contacten met hem, in de regel via zijn advocaat. En we hebben hem een keer op bezoek gehad om zijn verhaal te horen. Hij heeft keurig meegewerkt.'

In uw rapport laat Stapel weten dat hij verteerd wordt door schaamte en spijt, dat hij in de illusie leefde dat hij op deze manier zijn promovendi hielp, en dat hij vlug en ad hoc te werk ging, omdat hij zelf eigenlijk ook niet wilde weten wat hij deed. 'Steeds gekker en sneller en vreemder' werd de fraude, in zijn woorden. Toch noemt u zijn werkwijze 'ingenieus'. Wat bezielde hem?
'Die vraag heb ik vaak gekregen, maar wij hadden niet de opdracht om te onderzoeken uit welke geestesgesteldheid deze fraude is voortgekomen. Wel kun je over zijn werkwijze een aantal constateringen doen. Die was geraffineerd. En hij maakte van zijn machtige positie graag gebruik om twijfels op afstand te houden.'

Intussen kwam in Rotterdam aan het licht dat hoogleraar consumentenpsychologie Dirk Smeesters en cardioloog Don Poldermans eveneens fraude hadden gepleegd. Ze ontkenden, werkten tegen en zijn daarmee min of meer weggekomen: Poldermans werkt nu ergens anders en Smeesters wordt voor zo ver bekend niet vervolgd.
'Ik wil daarover toch iets kwijt. Onze procedure - het doornemen van het hele oeuvre - is een nieuwe methode van fraudeonderzoek. Dit moet de nieuwe standaard worden. Het heeft de drie universiteiten (Tilburg, Groningen en Amsterdam, red.) veel geld en moeite gekost, maar het siert een wetenschappelijk instituut om het zo te doen. Ik vind dat een wetenschappelijke instelling waar iemand jarenlang onderzoek heeft gedaan, de plicht heeft om dit op te ruimen. Het is dus verkeerd dat een universiteit op basis van een paar artikelen concludeert dat er sprake is van fraude, en daarna haar handen ervan aftrekt.'

Waarom? De fraudeur is dan toch weg?
'Het gevolg is dat de rest van zo'n oeuvre blijft rondzingen in de vakliteratuur. Dat is slecht, want daarop wordt vervolgwetenschap voortgebouwd. Bovendien: de wetenschap staat voor het vinden van waarheid. Als de wetenschap dan constateert dat één van hen frauduleuze artikelen heeft gepubliceerd, is er de plicht om dat linksom of rechtsom te corrigeren. Dat is het zelfreinigende vermogen van de wetenschap. Daaraan mag niet aan getornd worden.'

En je ontdekt nog eens wat. Toen u eens goed ging kijken, bleek dat men in de sociale psychologie onderzoeksresultaten stelselmatig mooier maakte, wars was van statistiek en dat zelfs de professionele beoordelaars en bladen uit het buitenland daaraan meedoen. Het vak wil leuke verhaaltjes vertellen, noemt u dat keer op keer. Is de sociale psychologie de wetenschap uit het oog verloren?
'Dat zou wat te ver gaan. De publicaties van Stapel zijn geen goede steekproef, die mag je niet doortrekken naar de hele sociale psychologie, laat staan de hele psychologie. Bovendien weten we maar al te goed dat er in Nederland een heleboel voortreffelijke sociaal-psychologen rondlopen, van hoge kwaliteit.

'Maar we hebben wel geconstateerd dat de slodderwetenschap in deze publicaties alle stappen van het wetenschappelijk proces hebben doorlopen, vanaf het laboratorium tot tien promotiecommissies, een legertje reviewers van tijdschriften, tot tijdschriftredacties, VSNU-beoordelingen, een gemeenschap van collega-onderzoekers die heel actief is - en dat niemand ooit hierop heeft gewezen, tot de drie jonge klokkenluiders. Dan weet je dat er meer mis is dan alleen Stapel. Hij had 70 co-auteurs! Die hebben allemaal niets gezien.'

Wat is precies het probleem?
'We hebben drie grote problemen geconstateerd. De opslag van onderzoeksgegevens is niet in orde, de data zijn niet toegankelijk. Er is een enorme verificatiebias: een cultuur van het wegwerken van onaangename resultaten. En het replicatieonderzoek ontbreekt (herhaling van een experiment om te kijken of het wel klopt, red.).'

Noemt u eens een voorbeeld van iets waarvan u schrok?
'Vreselijke dingen... We hebben meer dan eens meegemaakt dat men een experiment net zo vaak had herhaald tot er iets uitkwam. Dan werd alleen dat ene experiment gepubliceerd. Het verwijderen van proefpersonen, grote aantallen soms, die niet deden wat je wilt. Noem maar op. Dat zijn heel ernstige schendingen van een ordentelijke wetenschappelijke praktijk.'

Lees het volledige interview in de Volkskrant van vandaag.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden