Spellenmakers spelen Rechtbankje

In de wereld van Monopoly en Zeeslagje wordt gespeeld om harde cash. Producenten zaaien winst door miljoenen te spenderen aan het ontwikkelen van nieuwe spellen....

'EEN Winschoter speelgoedbaron', zo werd hij jaren geleden eens in het Nieuwsblad van het Noorden genoemd. Zijn concurrenten spreken van 'die dikke piraat uit het noorden'.

Baron of piraat, Geert de Vries is in elk geval een spraakmakende speelgoedhandelaar. De afgelopen maanden regende het gerechtelijke procedures tegen zijn handelsbedrijf in relatiegeschenken, bedrijfskleding en vooral speelgoed, veel speelgoed. Steevast luidde de beschulding tegen Impag: het illegaal kopiëren van succesvolle spellen. Karren vol met spellen als Stratego, Pisa, Zeeslag, Valkuil en hun beduidend goedkopere Impag-imitaties werden de rechtszalen binnengereden om het plagiaat aan te tonen. De spelletjeswereld vrolijk en vriendelijk? De spelletjesfabrikanten corresponderen tegenwoordig op briefpapier van peperdure advocatenkantoren.

Schending van auteursrechten is schering en inslag. Fnuikend voor de branche, die veel geld uitgeeft aan productvernieuwing. De spellenmakers zijn slecht beschermd tegen piraterij.

Battlefield, heette het spel veelbetekenend. Op 25 juni dook het voor het eerst op in een filiaal van Intertoys. Behalve de naam had Battlefield alle kenmerken van het aloude Stratego.

Het enige verschil is de prijs. De Stratego-reisversie - daar ging het conflict om - kostte 24,95 gulden, die van Battlefield 7,95 gulden.

'Toen iemand hier op de zaak Battlefield onder ogen kreeg, zei hij het gevoel te hebben dat zijn kind was gekidnapt', zegt Aad Obbens, adjunct-directeur bij Hausemann & Hötte, beter bekend als Jumbo. Naast Stratego brengt het Amsterdamse bedrijf vele spellen en puzzels op de markt.

Bij Jumbo brak eind juni dan ook paniek uit, toen duidelijk werd dat Battlefield in groten getale aanwezig was in vrijwel alle Intertoys-filialen. Tot overmaat van ramp adverteerde Intertoys ook nog eens met het spelletje in een huis-aan-huis krant met een behoorlijke oplage.

'Een reisversie die vlak voor de zomervakantie op het schap ligt, is natuurlijk fnuikend voor onze verkopen', zegt Obbens.

Een lang leven was Battlefield niet beschoren. Medio juli gelastte de Amsterdamse rechtbank Impag de voorraad spellen te vernietigen, en iedere verdere inbreuk op het spel Stratego te staken.

Game, set and match, riepen ze bij Jumbo, maar De Vries en de zijnen waren niet onder de indruk. Zij werkten al weer aan Tuimeltoren, waarbij spelers om de beurt een voorwerpje moeten plaatsen op een wankele toren zonder deze te laten omvallen. Heel toevallig had Tuimeltoren erg veel weg van Pisa, de toren die in de Benelux alleen door Jumbo op de markt mag worden gebracht. Ook in de rechtszaak-Tuimeltoren delfde Impag het onderspit.

Elke kopie, zeggen grote fabrikanten als Mattel, Hasbro, Ravensburger en Jumbo, raakt hen in het hart. Behalve aan reclame en marketing besteden de bedrijven jaarlijks flinke bedragen aan het ontwikkelen van nieuwe producten om de winst voor de toekomst te verzekeren.

Vorig jaar spendeerde Jumbo, in Europa een middelgrote speler, op een omzet van 72,5 miljoen gulden 2,9 miljoen aan nieuwe spellen. Ongeveer 30 procent van dit budget ging naar de Engelse, Duitse en Franse versies van het Van Dale-spel.

Ook veel geld slokte een educatieve cd-rom voor kinderen op - gemakkelijk te kopiëren. 'Dat schijfje heeft ons tonnen gekost. Het zal ons niet gebeuren dat een schandelijke imitator de buit binnenhaalt en het product onderuit haalt', zegt Obbens. 'Een piraat steekt natuurlijk geen cent in ontwikkeling. Geef je hen de vrije hand, dan worden er nooit meer nieuwe spellen bedacht en gefabriceerd. Niemand kan dan zijn investeringen terugverdienen.'

Bescherming van een spel is niet eenvoudig. 'Ideeën zijn vrij en dus niet beschermd. Dat is het adagium', verklaart Jumbo-advocate Ploon Wamsteker, bij Houthoff gespecialiseerd in intellectuele eigendom. 'Dat kan ook moeilijk, want eigenlijk zijn alle gezelschapsspellen terug te voeren tot een handvol basis-ideeën.'

Anders ligt de uitvoering van een spel - spelregels, speelbord, aantal spelers. Wamsteker: 'Hoe verder een idee is uitgewerkt, hoe verder de bescherming gaat. Neem Pisa. Dat is een behendigheidsspel; op een wankel object worden figuurtjes geplaatst. Het idee is onbeschermd. Is het object echter gestileerd als een toren van Pisa waarop spelers om de beurt toeristenpoppetjes moeten plaatsen, dan geniet die expliciete uitvoering wel degelijk auteursrechtelijke bescherming.'

Met gecompliceerde eigendomsstructuren werkt de branche bovendien zelf gesjoemel in de hand. Uitzoeken wie nou werkelijk de auteursrechten op een spel bezit, is een hele opgave. Vaak loopt het spoor via diverse internationale schijven. Wie een goed spel bedenkt, neemt een agent in de arm. Die agent stroopt landen en beurzen af naar kopers voor de licentierechten. Zij brengen het spel onder een eigen merknaam op de markt. Een spel kan daardoor in verschillende landen door verschillende licentienemers op de markt worden gebracht.

'Het was juist weer beter aan het worden', verzucht Huib Hötte, directievoorzitter van Jumbo. 'Tot voor kort werden spelletjes veel nagemaakt in met name Aziatische landen. Van auteursrechten hadden ze daar geen besef. Chinezen dachten: als ik iets kan namaken, en ik kan het goedkoper, dan heb ik een beter product. Gelukkig worden auteursrechten in het Verre Oosten steeds beter gerespecteerd. Maar piraten opereren soms ook dichter bij huis.'

Wie slim namaakt, kan een aardige boterham verdienen. Geert de Vries is zeker geen ruige piraat, eerder een calculerende. In een interview met het Nieuwsblad van het Noorden van vijf jaar geleden verklaarde hij in zijn strijd met de grote concerns 'goed na te denken wat hij doet'.

Zijn werkwijze? De Vries koopt in Hongkong en Taiwan goedkoop geproduceerd speelgoed. Dat gaat onder meer naar Winschoten, waar hij een loods van vijfduizend vierkante meter heeft staan. De truc is weinig voorraad aan te houden en zo snel mogelijk te exporteren naar andere Europese landen, waar Impag verkoopkantoren heeft.

De Vries lijkt er op te gokken dat zijn grote tegenspelers langzaam in beweging komen. Bij Stratego en Pisa kreeg hij meteen lik op stuk, maar het grotere Hasbro reageert inderdaad traag.

Dit voorjaar merkte de Amerikaanse gigant dat Impag spellen verkocht die sterk lijken op Vier op 'n rij, Valkuil en Zeeslag: Four Wins, Ball Trap en Sea Battle heetten de imitaties. 'Toen wij zagen dat het om een complete lijn ging, kwamen wij meteen in actie', zegt Fred van den Hazenkamp, directeur van Hasbro Benelux. 'Helaas duurt het even in zo'n groot concern voordat iedereen in staat van paraatheid is gebracht.'

Vorige week vrijdag stond Impag voor de rechter, aanstaande donderdag heeft Van den Hazenkamp dan eindelijk zijn vonnis.

Wellicht wordt De Vries op zijn vingers getikt. 'Soms win je, soms verlies je', zei hij daags vóór het geding van Hasbro. In de afgelopen maanden zal De Vries ongetwijfeld zijn voorraad spelletjes grotendeels uitgeleverd hebben. Pakt de uitspraak negatief voor hem uit, dan is de winst op Ball Trap, Mystery Person en de andere spellen ongetwijfeld groter dan de proceskosten die hij dan moet ophoesten.

'Piraat? Wij een piraat? Bent u wel eens in een speelgoedwinkel geweest?', vraagt Koerd Zwijsen, verkoopdirecteur bij Impag. 'Dan heeft u ongetwijfeld gezien dat alle spelletjes op elkaar lijken. Als we door Amsterdam rijden, dan hebben we binnen een paar uur de kofferbak vol met wel honderd spellen die allemaal wat van elkaar weg hebben.'

Volgens hem zijn de meeste spellen te herleiden tot oude spellen. 'Neem het Chinese Mikado. Daarvan zijn zoveel spelletjes afgeleid', aldus Zwijsen. 'Dus wie nou wie kopieert? Ik zou het niet weten.'

Volgens Zwijsen hebben grote spellenfabrikanten als Hasbro het nu gemunt op het kleinere Impag. 'Zij bestempelen ons als piraat, maar het enige wat wij doen is het kopen van ''open spelconcepten''. Die spellen zijn allemaal in China te koop. Wij maken alleen verpakkingen.'

Bovendien doet Impag meer dan het verhandelen van die omstreden spellen. 'In totaal leveren wij meer dan zeshonderd speelgoedartikelen aan grote concerns als Toys 'R' Us, Carrefour en Karstadt. Met een paar artikelen worden wij beschuldigd van het schenden van auteursrechten. Om Impag dan gelijk een piraat te noemen? Dat gaat mij te ver.'

Who is it?, was de naam van het spel dat in mei 1996 bij een filiaal van Bristol werd aangetroffen. De onbekende maker deed weinig moeite om te verhullen dat het een variant betrof op het populaire Wie is het?, een spel waarbij de spelers uitvinden welk gezicht de tegenstander heeft gekozen.

Na enig speurwerk van Hasbro, dat de rechten bezit, bleek dat niemand minder dan Impag achter Who is it? stak. Bijna de hele voorraad, vijftienduizend stuks, was al verkocht, zo kregen ze te horen. 'Een kort geding aanspannen had geen zin meer', zegt Susanne Kaak, advocate van Hasbro. Wel werd er een bodemprocedure gestart. 'Wij dachten dat daarvan een langdurige dreiging zou uitgaan. In eerste instantie leek de opzet geslaagd. Het spel kwam niet terug, totdat het dit voorjaar in een gewijzigde verpakking weer opdook onder de naam Mystery Person.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden