VONK

Solo, het nieuwe normaal

Nederland telt al bijna drie miljoen alleenwoners en dat worden er steeds meer. Hoog tijd voor een nieuwe emancipatiegolf.

Beeld Ivo van der Bent

'Ik was jaloers op de vanzelfsprekendheid waarmee bevriende echtparen er samen op uit trekken', zegt Marga Stoeten. 'Als alleenstaande moet je het allemaal zelf organiseren. En dan nóg hoor je vaak 'even aan mijn man vragen' of 'kijken of het wel uitkomt'. Op een gegeven moment denk je: laat maar.'

Stoeten (65) richtte een cultureel damesgenootschap op, exclusief voor single vrouwen. 'Er zit een weduwe bij, de meesten zijn gescheiden. De overgeblevenen, zegt men dan hè. Ik vind het wel een mooie geuzennaam. We zijn met z'n zevenen. Eens in de paar weken mailt iemand: er is een leuke tentoonstelling, wie gaat er mee? We gaan met elkaar uit dansen, naar de film, zijn al een keer op vakantie naar Frankrijk geweest.'

Op de vraag of het genootschap de leden een identiteit biedt, antwoordt Stoeten (niet haar echte naam): 'Nee, we zijn geen 'trotse singles'. Het alleenstaand zijn is voor mij geen bewuste keuze en het zou leuk zijn om weer een nieuwe partner te hebben. Maar ik ben er wel trots op dat het genootschap loopt; het leven is leuker zo.'

Stoetens initiatief staat niet op zichzelf. Wie goed kijkt, ziet de alleenstaande leefvorm steeds zichtbaarder worden. Neem het Parents House, een opvanghuis voor gescheiden ouders in de Amsterdamse vinexwijk IJburg. Of pop-up restaurant Eenmaal, bejubeld om zijn iconische tafeltjes-voor-één. Voorzichtig ontdekken vastgoedontwikkelaars een nieuwe doelgroep: singles die te veel verdienen voor de sociale huurgrens, maar te weinig voor een gemiddeld koophuis in de stad.

En er verschijnen nieuwe verhalen. In zijn boek Going Solo (2012) noemt de Amerikaanse socioloog Eric Klinenberg de toename van eenpersoonshuishoudens in de VS een 'demografische revolutie'. Waarom wonen zo veel mensen in westerse landen alleen? Omdat ze het kunnen betalen, is de meest voor de hand liggende verklaring: alleen wonen is duur. Die toegenomen welvaart vertaalt zich in verstedelijking, vrouwenemancipatie, de toegenomen levensverwachting en communicatiemogelijkheden. Door het laatste hoeven alleenstaanden nooit meer écht alleen te zijn.

Groeimarkt

De Vlaamse Nathalie LeBlanc liet zich door Klinenberg inspireren tot een soortgelijk boek voor de lage landen. In Solo onderzoekt zij wat 'alleenwoners', zoals zij de groep afbakent, met elkaar gemeen hebben. Op het eerste gezicht niets: ze zijn gescheiden, verweduwd, of juist net weg uit het ouderlijk huis. Wie beter kijkt, ziet vooral praktische overeenkomsten: ze eten aan het aanrecht, in bed, soms aan tafel. Ze zingen luidkeels mee met cd's. Ze praten tegen hun huisdieren.

Zijn ze ongelukkig? Veel sociologische onderzoeken wijzen daarop, maar een causaal verband tussen partnerrelatie en geluk is moeilijk aan te tonen. Misschien waren die gehuwden al gelukkiger voordat ze trouwden. Op basis van interviews en haar eigen ervaringen als langdurig alleenwoner concludeert LeBlanc dat elke leefwijze kosten en baten heeft. Zij lacht misschien minder als ze alleen thuis is, maar ze ergert zich ook minder. Een samenleving met alleenwoners, zegt ze, zoekt evenwicht tussen de menselijke behoefte aan 'solitude' en verbondenheid.

In Nederland bestaat een op de drie huishoudens uit één persoon. In Amsterdam en andere grote steden is dat al meer dan de helft. 2,8 miljoen mensen wonen alleen, in 2060 zijn dat er 3,8 miljoen. Dat komt vooral door de vergrijzing - oudere partners sterven of verhuizen naar een instelling - maar ook door het toegenomen aantal scheidingen. Geen wonder dat de markt voor singlesvakanties en eenpersoonsmaaltijden groeit: in de toekomst is iedereen wel een tijdje alleen.

Des te opmerkelijker dat de overheid er zo weinig oog voor heeft. Waar gemeenten zich maar al te graag als senior-, kind- of diervriendelijk profileren, moet de eerste verkiezing voor singlevriendelijkste gemeente nog worden uitgeroepen. Electoraal valt er best wat te winnen. Denk aan afval- en rioolstoffenheffing per bewoner in plaats van per huishouden. Aan goed geoutilleerde bibliotheken en andere ontmoetingsplekken. Denk aan eenpersoonswoningen rond hofjes, aan wifi in de tram. En aan zorgvuldig beleid voor schrijnende gevallen. Om maar een probleem te noemen: van de 2,8 miljoen alleenstaanden lijden er 80.000 aan een vorm van dementie.

Op landelijk niveau zit er beweging in: in december vorig jaar kondigde minister Asscher van Sociale Zaken en Werkgelegenheid uitbreiding van het zorgverlof aan. Dat moet nu niet alleen voor partner, ouders of kinderen gelden, maar ook voor vrienden en bekenden. In het voorstel, dat nu bij de Tweede Kamer ligt, noemde Asscher nadrukkelijk alleenstaanden.

Wat zou er in het verkiezingsprogramma van een partij voor alleenstaanden moeten staan? En hoe ziet het electoraat eruit? Als lijsttrekker van de Single Issue Partij blogt Maartje Duin vanaf 9 oktober elke donderdag op volkskrant.nl/vonk. Lees en discussieer mee. Beeld Io Cooman Logo-ontwerp De Designpolitie

Psychologische discriminatie

Maar singles profiteren niet van de voordelen van het fiscale partnerschap. En de erfbelasting is ronduit onrechtvaardig: erfgenamen van alleenstaanden betalen 20 procent meer dan aangetrouwde of bloedverwanten. De overheid loopt dus achter, terwijl de samenleving in veel opzichten verder is. 'De tijd van echte discriminatie is voorbij', zegt Jenny Gierveld. De sociologe promoveerde in 1969 op de leefwijze van alleenstaanden: 'Toen was hun positie schrijnend. Ze hadden geen recht op zelfstandige woonruimte en iemand als Marga Klompé - een minister nota bene! - werd 'juffrouw' genoemd.'

Ze verlegde haar werkterrein naar eenzaamheid en geldt op dat gebied nu als internationaal expert. Terugkijkend op 50 jaar onderzoek zegt ze: 'Partnerstatus is in de loop der tijd steeds minder belangrijk geworden in mijn denken. Financieel is het van belang, en voor maatschappelijke status, maar voor het welbevinden is het onderscheid tussen mensen met een partner en zonder partner aan het vervagen.'

Psychologische discriminatie is er nog wel, zegt Gierveld, en die is veel subtieler. 'Dat maakt dat mensen niet alleen uit eten durven, of naar een concert.' Het uit zich in het niet uitnodigen van alleenstaanden op feestjes. In het medelijdende hoofdschudden van Yvon Jaspers tegenover de single boer. Maar ook in de reclame-uitingen van een datingsite met de leus 'Jij bent veel te leuk om single te zijn'. En in een uitspraak van psychiater Bram Bakker over Mark Rutte: 'Hij is vrijgezel en dat klopt niet. Daarvoor is hij te succesvol, te slim en niet lelijk genoeg.'

Dat alleenstaanden zelden hun stem verheffen tegen dergelijke stereotyperingen, komt deels doordat zij zo'n diverse groep zijn. Maar het gebrek aan een collectieve identiteit heeft ook te maken met een groot taboe dat op alleen leven ligt.

Beeld Ivo van der Bent

Eenzaamheid

Gierveld: 'Al veertig jaar lang word ik met Kerstmis gebeld door journalisten die ervan overtuigd zijn dat de eenzaamheid toeneemt. Wánt: steeds meer mensen wonen alleen. Maar dat is niet hetzelfde. Daar zit het grote misverstand.'

Het klopt, legt de sociologe uit, dat alleenstaanden gemiddeld een hoger risico op eenzaamheid lopen. Een niet te onderschatten probleem, met zelfs een groter effect op de levensverwachting dan roken of drinken. Vooral gescheiden en verweduwde mannen, die het onderhouden van contacten aan hun vrouw overlieten, lopen gevaar.

Toch neemt de totale eenzaamheid in Nederland volgens Gierveld niet toe, maar zelfs iets af. Want parallel aan het toenemend aantal alleenstaanden loopt een andere tendens: mensen zien, meer dan vroeger, het belang van verbondenheid in. Ze praten over hun gevoelens, durven samen te huilen. En ze investeren meer in verbintenissen buiten de partnerrelatie. 'Vroeger was het: zorg dat je trouwt. Nu zeggen we: zorg dat je je sociale konvooi op orde hebt. Je hebt één à drie mensen nodig voor een hechte emotionele band. Die je kunt opbellen en zeggen: goh, wat ik vandaag nou heb meegemaakt. En dan nog zeker een man of tien voor wie je een etentje kunt geven. Als je in totaal vijftien mensen hebt die iets voor je betekenen, maakt het niet uit of je een partner hebt.'

Maar wie? Nederlanders zouden volgens Gierveld best wat meer oog voor hun vrienden kunnen hebben. 'In Canada leggen mensen enorme afstanden af om hun vrienden te bezoeken. Uit ons onderzoek blijkt dat mensen die van Amsterdam naar Purmerend verhuizen, nog één keer terugkomen voor een verjaarsfeestje van hun oude kennissen. Ze denken dat ze in hun nieuwe woonplaats nieuwe vrienden maken, maar vergeten dat dat een lange investering vergt.'

En het aantal alleenstaanden mag dan groeien, we blijven sterk gericht op romantische relaties, wees recent onderzoek van TNS Nipo onder jongeren uit. 61 procent van de 16- tot 24-jarigen wil trouwen. Slechts 11 procent wil dat 'omdat het hoort', 24 procent voor de (toekomstige) kinderen. Maar 85 procent wil trouwen uit liefde, en een meerderheid van 57 procent vindt dat je dan voor altijd bij elkaar blijft.

Hoe komt dat ideaal zo onverwoestbaar? 'Om die vraag te beantwoorden, moet je filosoof zijn', verzucht de sociologe. 'Je trouwdag is de mooiste dag van je leven - dat is nog steeds de maatschappelijke standaard.' Door die hoge verwachtingen van het huwelijk worden alleenstaanden het buitenbeentje, waardoor zij zich eenzamer voelen. Of zoals Gierveld schrijft: 'De samenleving zal nog aanzienlijk verder moeten veranderen om voor mensen zonder partner een echt gelijkwaardige plaats in te ruimen. Meer begrip in onze samenleving voor mensen zonder partner zal leiden tot vermindering van hun eenzaamheid.'

Een single is je beste vriend

Nooitgehuwde singles onderhouden veel sociale contacten, ontdekte socioloog Matthijs Kalmijn op basis van een onderzoek met 2.977 respondenten (2003). Zodra mensen gaan samenwonen, worden hun vriendennetwerken kleiner. Romantische partners leggen beslag op tijd die anders aan vrienden werd besteed. Maar omdat stellen ook aandacht geven aan de vrienden van hun partner, blijft er per vriendschap nog minder tijd over. Een gemeenschappelijke vriendenkring kan de relatie van het stel versterken – een extra reden om bij elkaar te blijven, net als kinderen en een huis – maar wreekt zich na een scheiding. Vooral bij mannen, die hun contacten tijdens het huwelijk minder goed onderhouden dan vrouwen. Daardoor lopen zij na scheiding een groot risico op eenzaamheid.

Frisse blik

'Je hebt toch relaties met meerdere mensen?' zegt Bas Blok (26) in een kelder aan een Amsterdamse gracht. Hij is op een avond van het studentenpastoraat over de 'kwaliteit van single zijn', een poging om begrip te kweken. Blok maakte dit jaar een stuk of zes huwelijken mee. 'Van mij wordt ook verwacht dat ik ga trouwen, of op zijn minst dat ik date. Maar daar heb ik nu geen zin in.' De startende ondernemer groeide op als zoon van zendelingen in Albanië en Griekenland. 'Daar vormt een gehuwd stel geen eilandje, maar is het ingebed in een systeem van buren, familie en vrienden. In Nederland besteden mensen, als ze een relatie krijgen, opeens 80 procent van hun tijd met die ene. Volgens mij komt dat juist door het ontbreken van die sterke verbanden.'

Wanhopig zoeken naar een relatie ziet hij niet als oplossing. 'De eenzaamheid onder studenten is hoog. Ze zijn weg van hun ouders, weg uit hun stad, en onder nieuwe mensen worden ze alleen geaccepteerd als ze gezellig zijn. Bovendien gaat het op tv en in films alleen maar over de ideale man of vrouw. Dan ga je maar snel op Tinder, uit angst om alleen over te blijven.'

Blok heeft vier of vijf goede vrienden die hij ongeveer eens per week ziet en met wie hij alles bespreekt. 'En honderden kennissen, van mijn studentenvereniging, mijn bijbelclub, een studievereniging, mijn middelbare school. Ik woon met een jongen en twee meisjes, zij zorgen voor me als ik ziek ben. We gaan uit en de volgende ochtend brakken we samen, al serie-kijkend, uit in één bed.'

De single als grote verbinder in plaats van als deerniswekkende eenling: niet elke alleenstaande zal zich erin herkennen. Dat hoeft hij ook niet. Net zomin als zij een cultureel genootschap moet oprichten, of zich naar de notaris moet haasten voor een vriendschapsakte. Maar een frisse blik op alleen zijn is welkom, juist omdat de verschillen met samen zijn vervagen.

Noem het een derde emancipatiegolf. In de jaren '60 en '70 streed de Vrijgezellenbond voor het recht op zelfstandige huisvesting. Eind jaren '90 en begin '00 vierde, ook in de Volkskrant, de happy single hoogtij - een karikatuur die nochtans bruikbaar was als tegenwicht voor de sneue vrijgezel c.q. oude vrijster. Nu is het tijd voor een veelkleurig beeld van de mooie en de moeilijke kanten van het leven alleen. Van jonge en oude alleenstaanden. Van de mensen die eten in bed, praten tegen hun huisdieren en luidkeels meezingen met cd's.

De mensen op de foto's komen niet in het verhaal voor.

Beeld Ivo van der Bent

Gebrek aan wettelijke erkenning

Toen Joost Janmaat (37), ­beste vriend van Christiaan Fruneaux (37), vorig jaar trouwde, verdiepte hij zich voor het eerst in het Nederlands ­familierecht. Hij verbaasde zich. 'Je kunt notarieel laten vastleggen dat de band met je vrouw en je kinderen bijzonder is, maar je kunt je niet verhouden tot je beste vriend. Volstrekt bizar, want in onze belevenis is vriendschap een van de belangrijkste motoren van een mooi leven.' De twee stoorden zich aan het hoge ­belastingtarief voor schenkingen aan vrienden en aan het ontbreken van het verschoningsrecht. Een echtgenoot hoeft in de rechtbank niet tegen zijn vrouw te getuigen, haar beste vriend moet dat wel.

De twee vroegen notaris Maarten Meijer of zij hun vriendschap konden laten vastleggen. Deze keek even op van het verzoek - 'dit is nog nooit eerder vertoond' - maar heeft inmiddels een eerste conceptakte, waarin Christiaan en Joost zich ­committeren aan een zorgplicht voor elkaar en eventuele kinderen. De akte heeft alleen een interne werking tussen de twee, benadrukt de notaris. Maar: 'Zo begon het samenlevingscontract in de jaren zestig ook. Pas veel later had het rechtsgevolgen voor zaken als partnerpensioen en schenkbelastingen.'

Bij het vormgeven van de akte liet Meijer zich inspireren door Lenie de Zwaans leefvormmodel 'De Sociale Familie'. Als voorzitter van het Centrum Individu en Samenleving (CISA) strijdt zij al ruim 25 jaar voor de rechten van alleenstaanden. Wettelijke erkenning van hun sociale bindingen staat daarbij centraal. 'In het licht van de participatiesamenleving helemaal geen idioot idee', vindt Meijer. Dat Fruneaux noch Janmaat single is, komt de elegantie van de akte niet ten goede, geeft hij toe. 'Ik moest rangordes aanbrengen. Ik denk dat ik er goed aan heb gedaan om verplichtingen naar Janmaats gezin en Fruneaux' vriendin voor te laten gaan.'

In de tussentijd meldden zich nog een paar geïnteresseerden bij Meijer. 'We zullen zien of de behoefte aan zo'n akte breder wordt. Dan moeten wetenschap en politiek zich buigen over de wetsgevolgen. Maar dan ben je decennia verder.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.