REPORTAGE

Soldaten van Oranje

Erik Hazelhoff Roelfzema, de originele Soldaat van Oranje, was niet de enige Engelandvaarder. Ruim 1.700 Nederlanders wisten tijdens de Duitse bezetting de vrijheid in Engeland te bereiken. Vier Engelandvaarders over hun drang naar vrijheid en hun heldenstatus.

Beeld Gerard Wessel

Alfred Johan 'Ted' van Meurs

Geboren: 1 augustus 1922, Medan (Nederlands-Indië).
Huidige woonplaats: Den Haag

In december 1943 werd de ondergedoken Leidse geneeskundestudent Ted van Meurs opgepakt en opgesloten in Kamp Amersfoort. Omdat hij in het bezit was van een vals persoonsbewijs werd hij voor verhoor met de trein naar Scheveningen vervoerd. In Utrecht wist hij te ontsnappen en week uit naar België. Bij een razzia in juni 1944 kwam hij daar opnieuw in Duitse handen. Op transport als arbeider naar Duitsland sprong hij uit de trein, waarbij hij door kogels werd geraakt. Na een operatie werd hij in een zuid-Duitse fabriek tewerkgesteld. Opnieuw ontsnapte hij. Hij zwom de Bodensee over en bereikte Zwitserland. Vandaar kon hij ongehinderd naar Engeland, omdat Noord-Frankrijk inmiddels was bevrijd. Hij maakte in Suriname zijn opleiding af en diende daarna als legerarts in Indië en Korea. Vanaf 1953 was hij bijna vijftig jaar huisarts.

Bent u een held?
'Ik ben een overlever, maar voor mijn kleinkinderen ben ik een held.'

Waarom vertrok u?
'Eind 1940 werd de universiteit van Leiden gesloten na de rede van professor Cleveringa, die daarmee protesteerde tegen het ontslag van zijn Joodse collega's. Mijn jaargenoten en ik verhuisden naar Amsterdam om verder te studeren. We vonden die Duitsers schooiers en zeiden tegen elkaar: 'Wat kunnen we doen?' We lazen illegale krantjes, maar van het verzet wisten we weinig. We hoorden weleens dat er jongens over zee naar Engeland gingen, maar dat vond ik te riskant.

Tijdens een college in maart 1943 viel de Grüne Polizei binnen. We werden allemaal gearresteerd. Ze brachten ons naar Kamp Vught. Aan de andere kant van het prikkeldraad werden mensen gefusilleerd. Na zes weken kwamen we vrij. We moesten een loyaliteitsverklaring ondertekenen, waarin je beloofde niets tegen het Duitse Rijk te ondernemen. Wie niet tekende, mocht geen colleges meer volgen. Bijna niemand deed het, ik ook niet. Ik ben meteen ondergedoken. Toen kreeg ik het idee om ook naar Engeland te gaan.'

Alfred Johan 'Ted' van Meurs Beeld Gerard Wessel

Wat is u het meest bijgebleven?

'Mijn ontsnapping in Utrecht. Ik dacht: ze gaan me in Scheveningen martelen en schieten me dan dood in de duinen. De agent had mijn boeien afgedaan en ik wist uit de trein te stappen. Opeens zag ik die wegrijden. Ik ging een plasje doen in het urinoir en vroeg een man daar of hij mij kon helpen. Ik had namelijk geen kaartje en kon daarom het station niet uit. Boos zei hij: 'Bah, vieze miet!' Hij dacht dat ik iets anders van hem wilde, haha.'

Waarom lukt het u wel om Engeland te bereiken?'

Ik kon goed onderwater zwemmen. Had ik geleerd in het zwembad in Batavia. In de Bodensee moest ik telkens duiken omdat er patrouilleboten met zoeklichten rondvoeren. Het water was steenkoud. Compleet uitgeput kwam ik na twee uur op een Zwitsers strandje aan land. Maar ik was veilig. Een heerlijk gevoel. Die rotmoffen hadden me niet te pakken gekregen.'

U overleefde en gaat vervolgens vrijwillig naar Indië en Korea?

'Fijn vond ik het niet, maar steeds werd ik gevraagd. Je komt erin, het gaat niet anders. Dat is nu eenmaal oorlog. Het was verschrikkelijk koud in Korea. 's Nachts vroor het in de winter meer dan 20 graden. We sliepen met alles aan.'

Wat heeft u ervan geleerd?

'Ach, je kunt wel moeilijk doen. Maar je moet gewoon doorgaan.'

Wat betekent vrijheid voor u?

'Alles.'

Mr. Charles Herman Bartelings

Geboren: 5 december 1921, Pangkalan Brandan (Sumatra)
Huidige woonplaats: Rijswijk

Charles Bartelings nam op 28 april 1942 de trein naar Spanje. Verschillende keren werd hij onderweg opgepakt en vastgezet. Nadat hij erin was geslaagd een vluchtweg voor Nederlanders naar Zwitserland op te zetten vanuit het niet-bezette deel van Frankrijk, zat hij daar zelf een maand vast in de gevangenis van Annecy. Na zijn vrijlating stak hij met een gids de Pyreneeën over naar Spanje, waar hij werd geïnterneerd in het beruchte kamp Miranda de Ebro.

Uiteindelijk wist hij via Lissabon in Gibraltar op een Engelse oorlogsbodem te komen. Op 5 november 1943 arriveerde hij in Engeland. Hij werd in Australië opgeleid tot paracommando en nam deel aan de strijd tegen de Japanners in Nederlands-Indië.

Bent u een held?
'Zo noemde de koning ons laatst ook. Dat voelt ongemakkelijk. Helden zijn mensen die hun leven wagen. Of ik dat echt heb gedaan? Ik deed het voor het vaderland, niet voor mezelf. We ageerden tegen de bezetters die ons land en Indië hadden ingepikt. We streden voor de vrijheid.'

Waarom vertrok u?
'In Den Haag zat ik op de polytechnische school. Ik installeerde anti-storingsapparaatjes in radio's zodat men zonder problemen naar Radio Oranje kon luisteren. Ik werd verraden door een vriend wiens aanstaande schoonvader bij de NSB zat. Daarbij speelde het meisje ook een rol. Onbegrijpelijk. De Duitsers lieten me vrij, maar hielden me duidelijk in de gaten. Ik moest weg als ik nog iets wilde doen.'

Mr. Charles Herman Bartelings Beeld Gerard Wessel

Waardoor lukte het u om Engeland te bereiken?

'Doorzetten en geluk. De dag nadat ik werd vrijgelaten in Annecy bezetten de Duitsers de rest van Frankrijk. Alle gevangenen daar kwamen in Duitse handen terecht. Geluk was een belangrijke factor bij iedereen die in Londen aankwam.'

Theegedronken bij koningin Wilhelmina?
'Jazeker. Ze had een goed geheugen. Mijn broer was eerder in Londen aangekomen en ze herinnerde zich dat. Ze vroeg of ze nog meer familie van me kon verwachten.'

Wat heeft u ervan geleerd?
'Dat doorzetten een van de belangrijkste punten in het leven is. En niet bang zijn. Een mooie tijd was de oorlog niet, wel een interessante en leerzame. Ik had het niet willen missen.'

Kon u makkelijk aarden na de bevrijding?
'Pas in 1948 was ik terug in Nederland. Het leven hier was al weer genormaliseerd.'

Saai?
'Het was een stuk rustiger, dat wel. Daar was ik blij mee, ik voelde me weer snel thuis. Ik maakte mijn studie af en heb dertien jaar in de VS gewerkt, onder meer in de reiswereld. Terug in Nederland heb ik duizenden vrouwen gelukkig gemaakt als directeur van Weight Watchers in vijf Europese landen.'

U nam een groot risico voor onze vrijheid. Was het dat waard? 'Absoluut. We zijn niet gebonden aan vreemde regels, we leven in vrijheid. De bezetters zijn weg. Daar heb ik me voor ingezet. Erkenning daarvoor heb ik nooit gezocht. Ik deed mijn plicht.'

Wat betekent vrijheid voor u?
'Dat je alles kunt doen en zeggen, binnen inheemse grenzen dan. Het land is vrij. Ik voel me vrij.'

Eduard Arthur 'Eddy' Jonker

Geboren: 16 juli 1920, Amsterdam
Huidige woonplaats: Wassenaar

Op 25 juli 1943 vertrok Eddy Jonker met negen anderen met een bootje vanaf het Haringvliet. Er waren jaren van voorbereiding aan voorafgegaan - zo bezocht hij de Zeevaartschool om over navigeren en getijden te leren. In de mist wisten ze voorbij de Duitse patrouillevaartuigen te komen, maar daarna ging bijna alles mis. Ze strandden aanvankelijk op een zandbank waardoor hun boot lek raakte, de motor begaf het en ze kwamen vervolgens in een storm terecht. Na vier dagen peddelen belandden ze voor de Engelse kust in een mijnenveld. Toch wisten ze heelhuids aan boord van een Engels oorlogsschip te komen. Jonker werd vlieger bij de RAF en was na de oorlog een succesvol ondernemer. Momenteel is hij bezig het Museum Engelandvaarders in Noordwijk op te zetten.

Bent u een held?
'Er valt een jongetje in de Amsterdamse gracht. Honderd mensen kijken toe, een springt in het water. De krant noemt hem een held. Maar die man zegt: 'Je laat verdomme dat kind toch niet verdrinken?' Wij waren geen helden. We waren jong en dachten: in Nederland kunnen we weinig doen, we moeten naar Engeland; we willen helpen Nederland te bevrijden. Wat er boven ons hoofd hing, wisten we niet.'

Waarom lukt het u wel om Engeland te bereiken?
'Slechts 172 Nederlanders zijn er tijdens de bezetting in geslaagd met een bootje vanuit Nederland de Noordzee over te steken. Velen zijn verdronken. Niemand weet precies hoeveel, want iedereen hield het vertrek geheim. Wij hadden alle geluk van de wereld. Idioot hoge golven. We maakten water. Het bootje piepte en kraakte. Maar ik voelde totaal geen angst - niemand van ons. Zonder geluk vaart niemand wel.'

Wat heeft u ervan geleerd?
'Dat het werken met een team, waarbij je veel voor elkaar over hebt, erg belangrijk is. Daar heb ik later als ondernemer de vruchten van geplukt.'

Eduard Arthur 'Eddy' Jonker Beeld Gerard Wessel

Hoe ervoer u de periode na de bevrijding?

'Het was een losgeslagen boel. Het was een reactie op al die jaren waarin niets kon en niets mocht. Er was veel vrije tijd. Overal en altijd kwam je meisjes tegen.'

Dus?
'God, jongen, wat maak je het me moeilijk...'

Waarom nu pas een museum?
'Toen wij terugkwamen in Nederland was er hongersnood geweest, vervolging van Joden en verzetsmensen. Wij waren goed doorvoed, droegen mooie pakken met onderscheidingen en hadden een geweldige hoeveelheid drank achter de kiezen. En hier hadden ze niets. We konden ons verhaal niet kwijt. Daar kwam bij dat alles opgebouwd moest worden, alles was toekomstgericht. En wij vonden het verder niet belangrijk. Maar dan beginnen je kinderen en kleinkinderen ernaar te vragen.'

Is er een boodschap?
'Als je naar mijn jeugd kijkt, hoe ik onder de plak zat. Er is zo veel veranderd. En de veranderingen gaan zo snel. De jeugd zal daarmee om moeten leren gaan. De enige zekerheid in hun leven ís verandering. En voor verandering is moed, lef en doorzettingsvermogen nodig. Je moet op je smoel durven gaan. En niet bij de pakken neerzitten. Dat is wat wij Engelandvaarders hadden en dat verhaal willen wij in het museum aan de jeugd vertellen.'

Wat betekent vrijheid voor u?
'Vrijheid is door de eeuwen heen een lastige en weerbarstige factor geweest. Het is daarom belangrijk om er veel aandacht aan te besteden en alle maatregelen te nemen om die vrijheid zo goed mogelijk te handhaven.'

Reijer Abraham 'Bram' Grisnigt

Geboren: 26 januari 1923, Rotterdam
Huidige woonplaats: Hoogerheide

Vlak voor zijn eindexamen in 1941 stapte Bram Grisnigt met een vriend op de fiets. Ze wilden naar Marseille en vandaar met een boot naar Nederlands-Indië. Halverwege Frankrijk moesten ze hun fietsen verkopen om aan eten te komen. Grisnigt ging alleen verder. In Barcelona scheepte hij zich in voor Curaçao. Vandaar ging hij als matroos op een tanker naar Engeland. De tanker werd getorpedeerd, maar als door een wonder overleefde hij. Na een reis van negentien maanden kwam hij in Engeland aan, waar hij werd opgeleid tot radiotelegrafist. In september 1943 werd hij boven Noord-Brabant gedropt, zijn standplaats werd Amsterdam. In februari 1944 werd hij daar door de SD gearresteerd. Hij overleefde enkele concentratiekampen. Na de oorlog werkte hij tot zijn pensionering voor Shell over heel de wereld.

Bent u een held?
'Welnee. Er zaten ontzettend veel mensen in het verzet, zonder hen had ik geen seinadres gehad. Zij verdienen net zo veel eer. Ik ben de enige agent van Bureau Inlichtingen die nog leeft; velen zijn omgekomen. Dat geeft een speciaal gevoel.'

Waarom vertrok u?
'Ik had een enorme hekel aan NSB'ers; stonden ze daar met hun Volk en Vaderland. En dan die Duitse soldaten met hun laarzen en de liederen die ze zongen.

Wat deden ze hier?
Dick van Delft en ik wilden ons bij de Nederlandse strijdkrachten in Indië voegen om tegen hen te vechten. We waren nog nooit de grens over geweest. Onze schoolreisjes gingen niet verder dan De Bedriegertjes in Arnhem. We zijn vrijwel onvoorbereid vertrokken. Daardoor wisten we niet goed wat de risico's waren. Maar we barsten wel van jeugdig elan.'

Waarom lukt het u wel om Engeland te bereiken?
'Ik had telkens goede kameraden. Dat maakt een hoop verschil. En ik had geluk. Bij de torpedo-aanval sliep ik op het dek omdat het in de hut zo warm was, terwijl mijn maatje beneden bleef. Hij verdronk. Ik had altijd een soort voorgevoel.'

Reijer Abraham 'Bram' Grisnigt Beeld Gerard Wessel

Wat heeft u over uzelf geleerd?

'Waarom leef ik nog en anderen niet? Had ik een missie? Is dat voor anderen zorgen? Ik zorg nu voor mijn vrouw Ann, ze is door een herseninfarct half verlamd. Ik ben door alles evenwichtiger geworden, niet snel in paniek.'

Waarom vertrok u na de bevrijding
'Na alles wat ik had meegemaakt, was ik het liefst zendeling geworden in China. Nederland benauwde me. Een dominee vroeg: 'Hoe was het in die kampen?' Moest ik hem vertellen dat mijn hand zwart zag van de luizen als ik in m'n kruis had gekrabd? Alleen Ann weet alles van me. Ik heb haar in 1943 in een Engelse trein ontmoet. Zij was mijn redding; door haar kon ik afstand bewaren. In vier jaar maakte ik meer mee dan een ander in een heel leven. Dat is vreemd, hoor. Een gedeelte van mijn jeugd was weg. Ik werd in 1941 meegezogen in die oorlog.'

Heeft u vergeven?
'Met Duitsers heb ik altijd moeite gehad, ook in mijn werk. Haatgevoelens heb ik niet meer, dat ebt weg. Dat was in 1945 anders. Wat de nazi's in die kampen deden... Gevangenen waren nog minder dan dieren. Vergeving is dan een heel moeilijk woord.'

Wat betekent vrijheid voor u?
'Vrijheid gaat tegenwoordig zo ver dat je anderen mag kwetsen, dat is democratie. Maar voor mij eindigt dan de vrijheid. Nog steeds wordt overal gevochten. Er is nooit vrede. Dat maakt me soms verdrietig.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden