Selfkick, dateding, zelfspot

Je stuurt je selfie pas de wereld in als je tevreden bent over je zelfportret. En als je te weinig likes krijgt, haal je het er gauw weer af. Gidi Heesakkers, geen liefhebber, bespreekt de selfiezeden met haar nichtjes.

Floor (11): Het is fijn om te merken dat brugklassers mijn foto's leuk vinden. Beeld Ivo van der Bent

Een van de grappigste uitspraken uit Girls gaat over selfies. In het vierde seizoen van de HBO-serie is hoofdpersoon Hannah op een huisfeest met Elijah, haar vrolijk-valse ex die tegenwoordig overtuigd de mannenliefde bezigt. Hij maakt op het feest aan één stuk door foto's van alles en iedereen. Als Hannah daar een wenkbrauw bij optrekt, geeft hij uitleg.

'Ik realiseerde me dat ik zo goed was geworden in het nemen van selfies dat ik me niet meer uitgedaagd voelde. Toen dacht ik: wat zou er gebeuren als ik de camera zou omdraaien? Het is echt een openbaring voor me.'

Elijah's woorden raken aan een van de hoofdthema's in Girls: de personages zijn in de regel met zichzelf bezig. Tegelijkertijd knipoogt zijn verklaring naar een fenomeen dat ooit gek leek, maar in een paar jaar tijd doodgewoon is geworden.

Beeld de Volkskrant

9000 selfies gevisualiseerd

Ga naar volkskrant.nl/selfies en bekijk 'Jezelf'. 9000 selfies die je aan het denken zetten.

Weinig mensen kijken er nog van op wanneer iemand in gezelschap meer dan tien pogingen onderneemt om eerst zijn steak tartare en vervolgens zichzelf op z'n smakelijkst in beeld te brengen. De ober als gelegenheidsvastlegger komt er nauwelijks nog aan te pas.

Het zijn niet alleen verdwaasde toeristen of jonge kinderen die in een drukke winkelstraat een selfiestick tevoorschijn toveren, een potsierlijk, hyperig hulpstuk om jezelf zo voordelig mogelijk in de bek te flitsen - voordeliger dan de gemiddelde armlengte toelaat. Ongegeneerd, want wie een telefooncamera op zichzelf richt, hoeft zich nergens voor te schamen.

Ik kijk er niet vreemd meer van op dat zowel mijn moeder (55) als sommige leeftijdgenoten - ik ben 26 - mij geregeld zelfportretten voorschotelen. Mijn nichtjes Guusje (18), Pleun (14) en Floor (11) delen bijna alleen maar selfies op hun Instagram-accounts.

Zelf voel ik me onverminderd ongemakkelijk wanneer een vriendin voorstelt een selfie te maken terwijl we gewikkeld in fleecedekens op de bank tv zitten te kijken. 'Waarom?', sputter ik op zo'n moment eerst tegen, om uiteindelijk niet flauw te doen als ze de foto op Instagram wil delen. Op mijn Twitter-, Instagram- en Facebookaccount zijn geen selfies te vinden. In een zeldzaam geval verstuur ik er een via WhatsApp, in een een-op-een-gesprek met vrienden.

Doorgeposeerd

Dat ik geen selfies op internet slinger, heeft te maken met onzekerheid, eenvoudig te verwarren met ijdelheid. Ik kan op de meeste dagen uitstekend door één deur met mijn spiegelbeeld, maar het kost mij veel moeite om naar volle tevredenheid op een foto te staan. Die moeite nemen voelt idioot. Ik heb niet de behoefte om lelijke afbeeldingen van mezelf te verspreiden. Ook vraag ik me af voor wie van mijn 177 volgers op Instagram een doorgeposeerde foto van mijn gezicht precies interessant is. Sinds redacteuren van de Britse Oxford Dictionary 'selfie' in 2013 uitverkozen tot woord van het jaar is aan pogingen tot duiding geen gebrek geweest. Vaak drukken die verklaringen tamelijk groteske, generaliserende stempels op groepjes mensen die een geboorteperiode of geslacht gemeen hebben. Dat we onszelf zo graag fotograferen, zou bijvoorbeeld wijzen op een overmatige obsessie met uiterlijk, egocentrisme en woekerend narcisme. Die trekken zouden typisch zijn voor de grofweg tussen 1982 en begin deze eeuw geboren groep mensen, die schertsend 'Generatie Ik' is gedoopt.

Gidi (26): Dat ik geen selfies op internet slinger, heeft te maken met onzekerheid, eenvoudig te verwarren met ijdelheid. Beeld Ivo van der Bent

Spiegelbeeld

Anderen benadrukken juist dat het nemen van selfies weinig te maken heeft met narcisme - een wel erg groot woord voor een door technische vooruitgang gefaciliteerde spiegel op het zelf. Selfies zijn niets meer en niets minder dan een nieuwe mogelijkheid om controle uit te oefenen op de manier waarop anderen ons zien. De selfie gunt iedereen een kans om zijn spiegelbeeld van een verzachtende filter te voorzien.

De wijze waarop jongeren met selfies omspringen, is veelbesproken. Een studie van het gezaghebbende Amerikaanse onderzoeksbureau Pew Research Center toonde vorig jaar aan dat 55 procent van de Amerikaanse millennials - een ander woord voor die Generatie Ik - weleens een selfie heeft gedeeld, veel meer dan ouderen.

In de feministische hoek werd geschreven over het effect van selfies op jonge meisjes. Zo stelde Rachel Simmons op de website Slate dat het delen van zelfportretten weleens een empowerende werking op meisjes zou kunnen hebben, hen meer 'in hun kracht' zou zetten. 'De selfie suggereert in beeldvorm iets - ik denk dat ik er knap/gelukkig/grappig/sexy uitzie, wat denk jij? - waar een meisje nooit mee weg zou komen als ze het hardop zou zeggen.' Volgens Simmons zijn selfies 'kleine uitbarstingen van meisjestrots'.

Pleister

Journaliste Erin Gloria Ryan reageerde daar weer op. 'Selfies zijn geen sterk makende, kleine bronnen van trots, en ook geen oefeningen in narcisme door gekke, verwaande bitches', schreef zij op Jezebel. 'Ze zijn een logische, door de techniek mogelijk gemaakte reactie op opgevoed zijn met de gedachte dat het belangrijk is dat andere mensen je knap vinden.'

Ah zo.

De enige foto van mijzelf op Instagram - een foto die een vriend maakte nadat ik van mijn fiets was gevallen en twee weken lang een enorme pleister op mijn wang moest dragen - was goed voor 15 likes. Mijn nichtje Pleun (14) vindt het plaatsvervangend vervelend voor mij dat ik het meestal met minder dan 20 likes moet doen.

'Vind je dat niet stom?', vroeg ze. Nee, ik vind het niet stom. Prima zelfs. Ik vind het juist opzienbarend dat zij 371 likes krijgt op een foto die er min of meer hetzelfde uitziet als de andere 14 foto's die te zien zijn op haar profiel.

Pleun heeft 957 volgers op Instagram en deelt alleen maar selfies. Ooit stonden er meer dan 15 foto's op haar profiel, maar tegenwoordig selecteert ze streng: als ze achteraf vindt dat ze toch niet knap genoeg op een foto staat, verwijst ze hem met terugwerkende kracht naar de prullenbak.

Haar laatste selfie leverde dus 371 vind-ik-leuks op en 62 uitsluitend positieve reacties. Een bloemlezing uit die complimenten, naast een heleboel hartjesemoticons:

Moooi.
Waauw mooi.
Lekker.
Moooiee.
Waaauw.
Jou ogen.
Cutee.
Wauw.
Mooie.
Wauw Pleun!

Het lijkt een bevestiging van de theorie van Ryan.

Wie een foto op sociale media deelt, doet dat volgens hem ogenschijnlijk met het doel reacties op te wekken - die zijn tenslotte wat sociale media sociaal maakt. Als je het zo bekijkt is het posten van een selfie vragen om bevestiging boven blijk geven van trots. Geen fijne conclusie, misschien zelfs wel zorgwekkend.

Pleun (14): De 762 mensen die ik volg, delen bijna alleen selfies. Zeker nu het winter is. Beeld Ivo van der Bent

Maar ziet Pleun het ook zo? Wat voor waarde hechten zij en mijn andere nichtjes aan hun foto's? Hoe beoordelen ze of iemand een compliment meent? Is dat überhaupt wel belangrijk?

Alle drie delen ze alleen foto's als ze vinden dat ze er op hun best op staan. Als hun haar goed zit. Of als ze leuke kleren aan hebben. Hun gezichten zijn altijd in de plooi. Pleun en Floor doen het voor de onmiddellijke bevrediging van honderden likes en tientallen reacties op Instagram. Guusje gaat het er vooral om dat de foto's samen een beeld geven van haar leven: kijk, dit ben ik, dit doe ik en dit vind ik leuk. Meestal kiest ze voor zwart-wit, daar wordt alles mooier van.

Haar vriendinnen sturen geregeld foto's via WhatsApp, vertelt ze. 'Ze vragen dan: 'Is dit goed genoeg voor op Instagram?' Kansloos vind ik dat. Als ze minder dan 11 likes krijgen verwijderen ze de selfie. Dan denken ze dat anderen het een stomme foto vinden of dat ze er niet goed op staan.'

Tijdverdrijf

Ze heeft een haat-liefdeverhouding met selfies, zegt Guusje. 'Het is dom dat het zo overduidelijk om aandacht zoeken gaat. Maar het is ook gewoon een leuk en grappig tijdverdrijf waar ik steeds minder waarde aan hecht. En een handig dateding. Als een jongen opeens al je selfies leuk vindt, weet je dat hij geïnteresseerd is.' Ze krijgt sowieso meer likes op foto's van zichzelf - gemiddeld 20 - dan op foto's met vriendinnen of van bijvoorbeeld een kat; kennelijk zien haar 400 volgers die foto's het liefst.

En als iemand 0 foto's van zichzelf op Instagram heeft staan, denkt Guusje toch: hier klopt iets niet. Het maakt een verdachte indruk. 'Een account zonder foto's van jezelf zie ik toch een beetje als 'half'. Dan ontstaat het vermoeden dat diegene er vast niet leuk uitziet of weinig interessante dingen doet. Ik weet ook wel dat het in werkelijkheid anders kan zijn, maar toch.'

Het is soms wel saai, al die gezichten, zegt Pleun. De 762 mensen die ze volgt, delen bijna alleen maar selfies. 'Zeker nu het winter is. In de zomer krijg je ook foto's bij het zwembad en zo.' Vrienden en kennissen van Floor en haar kunnen altijd rekenen op een like, of de foto nu écht mooi is of niet, of ze nu écht razend knap zijn of iets minder mooi. Zo is liken ook een automatisme geworden waarmee ze elkaar laten weten: ik heb je foto gezien, wij mogen elkaar.

Guusje (links, 18): Het gaat mij erom dat de foto's samen een beeld geven: kijk, dit ben ik, dit doe ik en dit vind ik leuk. Beeld Ivo van der Bent

Die wetenschap is leuk, maar in het echt een compliment krijgen vinden mijn nichtjes waardevoller. 'Omdat het echter is', zegt Pleun. 'Het is specialer als iemand op vakantie of in de rij bij de Albert Heijn zegt dat ik mooi haar heb dan wanneer een vriendin op Instagram het zegt.'

Floor zegt dat het delen van selfies bijdraagt aan haar zelfvertrouwen. 'Ik ga na de zomervakantie naar de middelbare school. Het is fijn om te merken dat brugklassers foto's van mij leuk vinden.'

Het omgekeerde kan ook het geval zijn, legt Pleun uit: 'Het krijgen van zoveel mogelijk likes is geen wedstrijd onderling, maar meer een wedstrijd met jezelf. Als je samen met een vriendin een selfie maakt en de een krijgt maar 50 likes terwijl de ander er 200 heeft, kun je toch denken: vinden ze mij minder leuk?'

In januari trok een blog met de titel 'A Teenager's View on Social Media. Written by an actual teen' veel aandacht. De 19-jarige student Andrew Watts legt hierin zeer gedetailleerd per app - van Snapchat tot Twitter - uit waarom hij die gebruikt en hoe.

Als het verhaal van Watts iets aantoont dan is het wel dat elke reflectie van een jong iemand op sociale media slechts één kijk op de zaak geeft. Dat kunnen ook gerespecteerde onderzoekers op dit gebied zoals Danah Boyd niet genoeg benadrukken.

Ideaalbeeld

Boyd schreef een geërgerde tegenreactie op de lyrische ontvangst van Watts' particuliere uitlegsel. Ze stoort zich niet zozeer aan de opmerkingen van tieners als Watts, maar aan de manier waarop die worden veralgemeniseerd door de pers en de elite van de techindustrie. Terwijl 'het gebruik van sociale media door jongeren in aanzienlijke mate wordt gevormd door ras en klasse, geografie en culturele achtergrond'.

Bovendien verandert het ideaalbeeld dat jonge mensen van zichzelf in omloop willen brengen met de jaren, maanden, zelfs weken. Zoals Guusje terecht opmerkt: 'Als Floor over een paar jaar de selfies ziet die ze nu op Instagram zet, denkt ze waarschijnlijk: hoe heb ik die ooit met anderen kunnen delen?' Dat zegt Floor nu al, over foto's die indertijd op haar Hyves-profiel stonden.

Wat antwoorden Pleun, Guusje, Floor als ik ze over een jaar dezelfde vragen stel? Wat zegt dat dan over de millennials? En je zou bijna vergeten dat er ook een heleboel mensen zijn zoals ik, die helemaal niet van selfies houden. Kan iemand uitleggen wat dat zegt over de Generatie Ik? Misschien moeten we niet al te grote labels plakken op een groep mensen die toevallig ongeveer dezelfde leeftijd heeft.

Ik voorspel dat dit zal gebeuren met de selfies van mijn nichtjes. Over een paar jaar zullen ze nog eens kijken naar hun verzameling. En ze zullen er eentje uit de oude doos posten op Instagram, of wat er dan ook heersend is. Tegen die tijd zijn diezelfde selfies een hoog te waarderen uiting van zelfspot geworden. En mijn nichtjes hebben dan vast en zeker ook ontdekt wat een openbaring het kan zijn om de camera af en toe op iets anders te richten.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden