REPORTAGE

Seksloos huwelijk komt niet vanzelf goed

Het begon met wilde vrijpartijen en is nu een seksloos huwelijk. Jammer? Het kan anders.

Beeld Illustratie: Saša Ostoja

Justine van 36 jaar is al dertien jaar met Frerik, ze hebben een kind van 3 en hebben al twee jaar geen seks gehad. Het kind slaapt slecht, ze hebben allebei een baan, 's avonds vallen ze doodmoe in bed om zes uur later te worden gewekt door de babyfoon. Justine mist haar man. Ze mist de souplesse van haar vroegere huwelijk. Laatst vroeg ze: vind je me nog wel aantrekkelijk? Hij aarzelde geen moment en zei: ja. Maar waarom vrijen we dan nooit meer? Hij somde het bekende rijtje op van werk, kind en sociale verplichtingen en voegde eraan toe: 'Schat, het komt vanzelf wel weer. Zo erg is het toch niet? We hebben zoveel andere dingen die we delen. Onze dochter, ons leven, een gezamenlijke geschiedenis en ik slaap elke nacht bij je.'

Toch lukt het Justine niet zich neer te leggen bij zijn logica. Toen ze elkaar leerden kennen, was het toch lekker? Toen brachten ze toch hele dagen door in bed? Waarom zou daarvan niet íéts kunnen blijven bestaan? De laatste keer dat ze een poging deden, is alweer even geleden en toen stopten ze halverwege, omdat het was of ze allebei een rol speelden. Ze merkt hoe haar huwelijk uiteenvalt, geruisloos maar onomstotelijk. Conflicten worden niet langer 's avonds gesmoord in een vrijpartij. Seks, zegt ze, is als de boter in het beslag. Als die ontbreekt, wordt een verhouding brokkelig. Het is alsof wat wij hebben uit losse fragmenten bestaat. Nu de seks ontbreekt, vindt ze het leven schraler en banaler geworden, economisch in plaats van romantisch.

Celibatair

Justine is niet de enige celibatair gehuwde. Een aantal jaar geleden interviewde ik de even oude Nathalie, die zo gebukt ging onder haar perfectionisme (de juiste wandelwagen, het goede werk, het mooie huis, de perfecte kleding) dat ook bij haar seks een sluitpost was geworden. Toen zij en haar man elkaar net kenden, maakten ze lange reizen, slenterden ze hele zaterdagen door de stad en eindigden aan het einde van de dag ergens met wijn in het café. Nu kibbelen ze wie mag werken en wie oppast en heeft onbekommerde seks plaatsgemaakt voor zorgen om de hypotheek, erfpacht en verzekeringen. Seksloze huwelijken zijn dus niet voorbehouden aan ouderen. Hoewel seksuologen van mening verschillen over het aantal huwelijken zonder seks, is iedereen het erover eens dat er in het echtelijk bed minder gevreeën wordt dan twintig jaar geleden. Van stellen jonger dan 25 is de frequentie met 30 procent afgenomen, van gemiddeld16 keer per maand naar 12, stelt seksuoloog Rik van Lunsen, hoofd seksuologie aan het AMC in Amsterdam. Volgens het Engelse dagblad The Guardian van 1 oktober 2016 had 15 procent van de Amerikaanse getrouwde stellen het afgelopen jaar geen seks.

Zo'n gedoe

Is dat erg? Nee, niet als de beide partners er niet mee zitten. Maar dat is zelden het geval. Rik van Lunsen vraagt zich al zijn hele dertigjarige loopbaan af hoe het toch zover heeft kunnen komen dat seks zo'n gedoe is geworden. Want zeg nou zelf, als je er geen plezier meer aan beleeft, waarom stop je er dan niet gewoon mee? Het moet, meent hij, ermee te maken hebben dat we ergens in het verleden seks, 'heel stom', hebben losgekoppeld van voortplanting en verantwoordelijk hebben gemaakt voor een ander hoog doel: de 'verbinding'.

'Vrouwelijke seksualiteit speelde een paar generaties geleden geen openlijke rol. In de jaren vijftig van de vorige eeuw waren vrouwen blij wanneer ze in de overgang kwamen en het niet meer hoefde. Nu, anno 2016, lijden mensen onder de gevoelde noodzaak dat je pas normaal bent als je seks hebt.'

En daar zitten we nu dus mee. We willen seks, voor de lol en de liefde - ook als er verder nog best verbinding is in een huwelijk. Ook de 57-jarige Teun heeft al jaren geen seks meer met zijn vrouw, hij vindt haar niet meer zo aantrekkelijk als vroeger. 'Ik waardeer haar als persoon, we hebben geen slecht huwelijk. Ze is sterk en spontaan, maar de tinteling die ik voelde toen we elkaar leerden kennen, kan ik met geen mogelijkheid meer oproepen. Ze is dik geworden. Ik zie er tegenop om steeds een ander standje uit te proberen om die buik te omzeilen. Het idiote is, als ik andere vrouwen vriendschappelijk omhels, leden van mijn koor bijvoorbeeld, is dat al fantastisch. Soms kus ik hen licht op de mond en raak ik al in verrukking, maar bij mijn vrouw voel ik niks meer. Daardoor is het of ik minder compleet ben.'

Beeld Illustratie: Saša Ostoja

Donderdag seksdag

Opmerkelijk is dat van alle seksloze gehuwden die ik sprak, niemand een oplossing weet. Veel verder dan praten en afwachten tot de omstandigheden gunstiger worden, komt men niet. Maar seks is een vaardigheid, net als fietsen, zegt seksuoloog Van Lunsen. En zijn collega-seksuoloog en psycholoog Gertjan van Zessen zegt het zo: 'Mensen denken dat het bij seks gaat over zin hebben. Maar soms is het genoeg om tegen een stel te zeggen: wat gebeurt er als jullie, zonder zin misschien, vanavond om tien uur samen bloot in bed gaan liggen.' Veel mensen weten volgens hem niet hoe hun probleem in elkaar zit: 'Ze denken dat alles spontaan moet gaan, maar als je op spontaniteit moet gaan zitten wachten, gebeurt er nooit iets. Een van mijn eerste vragen is soms simpelweg: hoe vaak willen jullie seks? Zet het in de agenda. Begin gewoon. Beginnen is het allermoeilijkst. Zo'n ogenschijnlijk klein besluit is goud waard en levert vaak onmiddellijk resultaat op. Je kunt beter een wipje maken dan samen naar Miljoenenjacht kijken.'

Het idee van de Belgische minister Jo Vandeurzen om voortaan de donderdag uit te roepen tot 'datedag' tussen twee echtelieden, is zo gek nog niet. Dan scheelt het natuurlijk wel als stellen in het begin van hun verhouding wel leuke, probleemloze seks hadden. Mannen en vrouwen dus die als levenspartners, zij aan zij als ouders, afwasmachine-uitruimers, wasdoeners, luierverschoners, et cetera, elkaar onderweg seksueel zijn kwijtgeraakt.

Haardvuur, schapenvel

Het verschil met de stellen die soms tot op hoogbejaarde leeftijd nog wel een leuk seksleven hebben, is dat die laatste groep de durf heeft zelf het initiatief te nemen om te vrijen (Van Zessen) en flexibeler is (Van Lunsen). Die stellen hebben de veerkracht zich aan te passen aan hun veranderende leven, met kleine kinderen, opgroeiende kinderen, veeleisend werk, en trekken zich niet elke stagnatie persoonlijk aan. Dat zijn vaak ook de stellen die vanaf het begin een gevarieerd seksueel repertoire hebben. Want wie elke keer hetzelfde doet, maakt seks saai.

Seksuologen houden van nuchtere beeldspraak, dat zal met hun gevoelige specialisme te maken hebben. Van Lunsen vergelijkt seks met de avondmaaltijd. 'Niemand wil elke dag spruitjes eten. Als zij gisteren zin had in spruitjes, wil dat niet zeggen dat ze daar vandaag ook trek in heeft. Dus vraag telkens waarin ze zin heeft vandaag.' Of hem natuurlijk. Bij seks draait het om drie elementen, houdt hij zijn studenten voor: stimulus, context, communicatie. Stimulus is de liefde of fysieke aantrekkingskracht, context is het haardvuur of het schapenvel en de communicatie betreft het vinden van een gulden middenweg tussen de uiteenlopende behoeften.

Stappenplan

'Wacht maar af, schat, het komt vanzelf wel weer', snijdt dus geen hout, daarover zijn alle seksuologen het eens. Teun kan leren zijn vrouw weer als seksueel aantrekkelijk wezen te zien, en Justine zou minder moeten piekeren en een seksplanning kunnen maken. Door terug te gaan naar het begin van je seksuele ontwikkeling en niet langer te denken in termen van neuken, borsten en billen, maar in schuchtere aanraking, kom je los van alle clichématige connotaties die seks met zich meezeult. 'Denk je eens in', zegt Van Zessen, 'wat je lekker vond toen je 16 was, bij je eerste vriendje? Precies dat wat je toen deed, een arm om hem heen, een hand op een been, moet je nu weer doen om het plezier in aanraking terug te krijgen. Maar wat ik nooit aanraad, is een goed gesprek, want voor je het weet gaat het over schuld, die in werkelijkheid gewoon een gebrek aan vaardigheid is.'

Een fluitje van een cent dus. Gewoon je hoofd leegmaken, je kleren uittrekken en naast elkaar gaan liggen en doen of je weer 60 kilo en rimpelloos bent en geen kinderen hebt gebaard. Het meest concrete stappenplan komt van Van Lunsen. Iedereen kan ermee aan de slag, waarbij moet worden opgemerkt dat van de stellen wel de bereidheid wordt verwacht tijd te investeren. Minstens een dagdeel (vier uur) in de week moet een paar samen 'in ledigheid' willen doorbrengen. Enigszins gesimplificeerd - niet ieder stel streeft exact hetzelfde doel na - houdt stap 1 in dat je met zijn tweeën de komende week twee keer een halfuur vastlegt waarin je ongestoord naakt bij elkaar gaat liggen. Van dat halfuur heb je ieder een kwartier waarin je lichamelijk 'verwend' wordt door de ander. In het eerste halfuur is partner één verantwoordelijk voor de entourage, het hapje, het glaasje wijn. In het tweede halfuur, later in de week, is dat partner twee. De ander gaat een kwartier lang liggen en 'bestelt': wat je maar lekker vindt. Dus zeg: 'masseer mijn nek'. Niet: masseer mijn nek, want ik heb gisteren te hard getennist. In deze fase gaat het nadrukkelijk niet om functionaliteit en niet om seks. Genitaliën zijn verboden gebied. Want dan zou de een kunnen denken: misschien gaat het gebeuren, of de ander: als het maar niet gaat gebeuren. In het tweede kwartier zijn de rollen omgedraaid.

Beeld Illustratie: Saša Ostoja

Wel woorden nodig

Het in woorden duidelijk maken wat je wilt, is belangrijk, zegt Van Lunsen, want hoe anders komt die ander erachter wat je wilt? Nou, met lichaamstaal bijvoorbeeld? Door zijn of haar hand te verplaatsen misschien? Is de charme van seks niet juist dat er even geen woorden nodig zijn? 'Kan', zegt Van Lunsen, 'maar dan moeten die wensen eerder een keer uitgesproken zijn. Seks blijft communiceren en seksueel vastgelopen verhoudingen zijn slecht communicerende verhoudingen.'

Stap 2 hangt af van het slagen van stap 1, maar zou kunnen inhouden dat bijvoorbeeld de penis nu mag worden aangeraakt zolang die zich maar niet in een erectie ontvouwt, en mocht dat wel gebeuren, is het niet de bedoeling dat daaraan seksuele consequenties verbonden worden. Het hele stappenplan is erop gericht dat je als stel 'vrij wordt van remmende cognities'.

Te veel respect

Van Zessen voorziet ook in een stappenplan, maar noemt als belangrijkste stap het op peil brengen van het 'vat van eigenwaarde'. Dat werkt als volgt: hoe meer vertrouwen je in jezelf hebt, hoe meer ontspannen je bent en hoe minder je geneigd bent om mislukkingen persoonlijk aan te trekken. Met andere woorden: hoe voller het vat van eigenwaarde, hoe beter je tegen een stootje kunt en hoe eerder je die flexibiliteit bereikt die ook Van Lunsen noemde als een van de kenmerken van het seksueel succesvolle paar. Dat vat vul je door jezelf gedurende de dag te belonen voor eenvoudige klussen als het huishouden, je werk en de kinderen verzorgen. Als je jezelf leuker vindt, ben je minder snel uit het veld te slaan, trek je je kwesties niet zo persoonlijk aan en durf je meer. 'Vaak is een ander probleem dat mannen te veel respect hebben voor hun vrouw om haar met een seksuele bril te bekijken', zegt Van Zessen. 'Ze zien hun vrouw als moeder, zacht en lief. Iets wat in hun ogen niet te combineren valt met geile seks.'

Zowel Teun als Justine vertellen inderdaad dat het soms ongepast lijkt zich te laten gaan bij de man of vrouw die ze in de loop der jaren zijn gaan zien als een lieve ouder, een zorgzame man, degene die de vuilniszakken buiten zet. 'Mijn man is een heel lieve vader en ook nog eens erg aantrekkelijk, maar op een of andere manier vraagt seks bij mij om een spannender context', zegt Justine.

Daarmee heeft ze een kern van het gedoe rondom seks in het huwelijk te pakken. Te veel opwinding is slecht voor de rust in de relatie en te veel 'relatie' kan remmend werken op de opwinding, zoals Van Lunsen het uitdrukt. Tel daar bij op dat een orgasme alleen kan worden bereikt in een moment van volkomen extase en egoïsme. Om te kunnen klaarkomen, hebben veel mannen en vrouwen in de seconden daaraan voorafgaand soms fantasieën nodig die niets met hun partner te maken hebben. Fantasieën over een oude geliefde bijvoorbeeld of grote borsten, of, zoals de vrouw die ik ooit sprak voor mijn rubriek 'Lust en Liefde', een filmstill van Jude Law. De omslag van het empathisch en communicatief tegemoetkomen aan de 'bestellingen' van een ander naar het egoïstische naar binnen gekeerde, is niet gering. Er wordt nogal wat verwacht van de vrijer. Zo bezien is het geen wonder dat sommigen het voor gezien houden.

Seks is een werkwoord

Toch is seks de moeite waard. Ook al is de ontkoppeling van seks en voortplanting in de westerse, niet-religieuze samenleving definitiever dan ooit. Niet alleen kan seks zonder voorplanting, het omgekeerde is ook allang het geval. Seks is daarmee 'een duivels probleem' geworden, meent Van Lunsen. 'We kunnen het alleen simpeler maken door seks opnieuw aan het biologische voortplanten te koppelen, maar ik denk niet dat dit zo'n goed idee is.' Want seks heeft, stellen beide seksuologen, echt een bindende functie. Als je elkaar als seksueel wezen ziet, zie je elkaar anders; er komt als het ware een streng bij het koord dat je bij elkaar houdt. Seks anno 2016 is gewoon lekker en goed voor je verhouding. Al lijkt seks niet veel anders dan een beetje spanning en plezier, voor een huwelijk is geen seks meer hebben bedreigender dan zomaar minder plezier: seks is als de stop van het huwelijk. Trek je die eruit, dan stroomt alles weg.

Wie al lang geen seks meer heeft en daarmee zit: het stappenplan is het proberen waard. Seks is een werkwoord, zegt Van Lunsen. Van Zessen geeft er een voorbeeld bij: 'Zie het als een avond naar de film. Je moet op de fiets door het donker naar de bioscoop en denkt: ik blijf liever thuis. Maar als je geweest bent, ben je blij.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden