SEKS-VOOR-IETS

Jonge meisjes verlenen seksuele gunsten voor materiële gunsten, zo bleek uit een onderzoek van de Amsterdamse GGD. Die conclusie werd als schokkend ervaren, maar in veel Afrikaanse landen is het niet anders....

Een kind met een kind. Comfort geeft haar baby de borst. Comfort Henaku is 15 jaar jong, haar zoontje Immanuel Lartuey negen maanden. Comfort is een stevige meid met kort kroeshaar en een wit hemdje, dat zij rechts omlaag heeft geschoven voor de voeding. Zij en nog drie tienermoeders praten in een consultatiebureau op het platteland van Ghana ietwat schuchter, maar zonder gêne over seks, zwangerschap en vriendjes. Immanuel drinkt door alsof zijn leven ervan afhangt, en gelijk heeft ie. Comfort vertelt.

‘Ik zat op school in de onderbouw. Niemand zorgde voor me. Mijn vader was dood, mijn moeder zat in Accra. Ik woonde bij mijn grootmoeder, maar die is arm. Ik was 14, ik had hulp nodig. Dus nam ik een vriendje. Hij was 16 jaar.’

Was hij aardig?

‘Ja, hij gaf me alles wat ik wilde. Hij gaf me geld, dat ik zelf kon besteden. Niemand had me iets verteld over zwanger worden.’

Tweede tienermoeder. Mabel Asante (20) heeft twee zoontjes: Benjamin van 2 en Blessed van 4. Net zo’n verhaal: vader dood, moeder werkte elders, ze woonde bij een tante, maar die verdiende zo weinig dat Mabel net genoeg geld kreeg om met de bus naar school te gaan. Voor de lunch was er niets. ‘Dus vond ik een vriendje’, zegt ze. ‘Twee maanden later was ik zwanger.’

Derde tienermoeder. Vida Koranteng (20). Op haar 16de kreeg ze zomaar een zoontje, Samuel. Vida: ‘Ik wist helemaal niets. Onze moeders zijn nog te verlegen om over menstruatie te praten, laat staan over seks. Op de middelbare school is er grote druk van andere meisjes er goed uit te zien, met mooie kleren. Maar daar heb je geld voor nodig. Vriendinnen zeggen: ‘‘Ga toch een vriendje zoeken! Ik heb ook een vriendje, hij koopt kleren voor me.’’ Dus zocht ik een vriendje.’

Drie keer ‘dus’.

Schoolmeisjes die jong waren, kwetsbaar en onwetend. Ze kregen een vriendje en een kind, soms nog een. De vriendjes verdwenen uit beeld. Die gingen toch al van het ene bed naar het andere. Nu zijn de jonge moeders van school af, ze wonen bij ouders of familie.

Toch kunnen ze een sprankje ambitie koesteren, want ze volgen een vakopleiding (naaien, brood bakken, sieraden maken) in Young and Wise, het naast het consultatiebureau gelegen centrum voor tienermoeders en andere drop-outs in het stadje Abiriw, Oost-Ghana. Een eigen bedrijfje is het streven, na drie jaar lager beroepsonderwijs met ook seksuele voorlichting in het pakket. Beter te laat dan nooit.

Verliefdheid?

Wat opvalt in hun verhalen: de materialistische basis van hun omgang met de vriendjes, het principe van seks-voor-iets. Seks voor voedsel, seks voor kleren, seks voor de kapper, seks voor schoenen. Ik had dingen nodig, dús nam ik een vriendje, zeggen ze allemaal. Wat treft is ook de vanzelfsprekendheid waarmee de meisjes erover praten. Speelt verliefdheid dan geen rol? De vraag wordt met een bijna lege blik beantwoord.

Naderhand spreek ik tegenover Imelda Amekugee, een 24-jarige journaliste die stage loopt bij het VN-bevolkingsfonds (Unfpa) in Accra, mijn verbazing uit over het seks-voor-iets. Maar dan is Imelda op haar beurt verbaasd over mijn verbazing. ‘O? Maar zo gaat dat nou toch eenmaal? Is dat in Nederland niet zo dan?’

Imelda’s reactie blijkt, in de Ghanese context, meer terzake. ‘Transactionele seks’ is in Ghana eigenlijk wijd verbreid, het behoort tot het leven van alledag. Niet in de zin van prostitutie – die komt niet meer voor dan elders in de wereld. Wel in de zin van seks als ruilmiddel, als inzet van onderhandelingen tussen man en vrouw, jongen en meisje, in een omgeving van materieel gebrek. Ghana heeft een inkomen per hoofd van de bevolking van 320 dollar per jaar. Ondanks het gunstig economisch tij – door de hoge wereldmarktprijzen van cacao en goud en doordat Ghana een stabiele democratie is in een onrustige regio – leeft nog 45 procent van de mensen onder de armoedegrens.

‘De gedachte dat jongens geacht worden meisjes te onderhouden, is heel gewoon in Ghana’, zegt Imelda. ‘In ruil daarvoor kan hij vragen wat hij wil. Seks, dus. Voor de jongens bepaalt het hun status. En de meisjes staan onder sterke sociale druk er goed uit te zien, mooie kleren te dragen. De meeste relaties beginnen op die manier, ook de relaties die uitmonden in een huwelijk. Verliefdheid kan een rol spelen, maar dat is lang niet altijd zo.’

Seks als ruilmiddel – het doet denken aan de berichten uit de Bijlmermeer, waar de Amsterdamse GGD stuitte op ‘breezer-seks’: jonge meisjes die seksuele gunsten verlenen voor simpele materiële gunsten. Ook Ghanese meisjes waren daarbij betrokken. Is er een lijntje te leggen tussen het breezer-fenomeen en de seksuele mores in West-Afrika? Dat lijkt wat al te gewaagd. De zeden in Ghana zijn veel minder losgeslagen dan het beeld dat opstijgt uit het Bijlmer-rapport.

Niettemin doen ook in Ghana jongeren aan seks, soms al op hun 13de, zo veel is duidelijk, en dat is minder vanzelfsprekend dan het lijkt. De moraal van de samenleving wil namelijk dat seks wordt uitgesteld tot het huwelijk. Nog maar vijftien jaar geleden was die norm zo dwingend, dat in de gezondheidszorg seks onder adolescenten geen rol speelde: jongeren doen niet aan seks, punt. Dat gold in Ghana, dat gold in veel landen op de wereld, zeker in het Zuiden.

De VN-conferenties in de jaren negentig over het bevolkingsvraagstuk betekenden ook op dit vlak een ommekeer. Voor het eerst werd in door vrijwel alle staten geaccordeerde documenten erkend dat meisjes en jongens ‘het’ doen. Die erkenning impliceerde de noodzaak van voorlichting aan jongeren, van het beschikbaar stellen van contraceptie en van al het andere onder de noemer ‘reproductieve en seksuele gezondheidszorg’.

En hoewel veel dorpen nog verstoken blijven van hulp, spullen en goede raad, gebeurt dat in Ghana inmiddels in ruime mate, zo blijkt uit een rondgang langs door het VN-bevolkingsfonds (Unfpa) gesteunde projecten. De aids-crisis heeft het VN-program extra urgentie gegeven. Seksuele voorlichting is een zaak van leven of dood.

Eindelijk wordt erkend dat adolescenten niet voor spek en bonen meedoen, maar juist een sleutelrol spelen, zo krijg ik te horen op het kantoor van de Nationale Jeugdraad in de hoofdstad Accra. Het is tussen de 15 en 25 jaar dat de belangrijkste keuzen in het leven worden gemaakt.

De stafleden Joe Mantey, Archibald Donkoh en Kwasi Evans-Nkum schetsen hoe de Jeugdraad de jongeren van Ghana probeert te bereiken. Met voetbalwedstrijden in dorpen, waarbij vrijwilligers van 10 tot 24 jaar leeftijdgenoten in de kraag vatten met hun boodschap van uitstel van seks, van veilig vrijen, van niet vreemdgaan. Met de distributie van condooms in bars, kapperszaken en kledingwinkels, plekken waar jongeren toch al komen en zich op hun gemak voelen. Met beroemde Ghanese voetballers die zich inzetten als ambassadeur van de seksuele gezondheid.

Toegewijde vaklieden, deze drie professionals, maar tegelijk zijn Mantey, Donkoh en Evans-Nkum mannen van in de veertig, vijftig die zelf kinderen hebben in hun doelgroep. Zodra ze in hun hoedanigheid van vader worden aangesproken, volgt een gepassioneerd en ook zorgelijk betoog over de manier waarop de opvoeding in Ghana in een mum van tijd op z’n kop is gezet.

Dan gaat het over een conflict tussen jong en oud, over normen en waarden, over een gezagscrisis tussen ouders en kinderen, over vreemde invloeden die de jeugd via internet en televisie dreigen te verpesten. Donkoh: ‘De technologische vooruitgang is immens. Jonge mensen surfen op het internet, ze luisteren naar de BBC. Dan komen ze thuis en beseffen dat het daar heel anders toegaat. Ze gaan vragen stellen, komen in opstand.’

‘In onze tijd’, zegt Evans-Nkum, ‘waren er meer sociale regels en sancties. Er bestond respect voor ouderen. Een kind zag alle volwassenen als zijn ouders, en de hele gemeenschap was verantwoordelijk voor de kinderen.’ ‘Onze tradities zijn vrijwel uitgestorven’, zegt Joe Mantey. ‘Dat is gebeurd in één generatie. Tegenwoordig doen ze álles wat ze willen.’

De mannen wensen, zo benadrukken ze, geen oude bromberen te zijn. Ze geven toe dat de traditie menige negatieve kant had: onwetendheid, preutsheid, al te strikte normen, het keurslijf waarin jongeren werden geperst. En de wereld verandert nu eenmaal. Sterker, zegt Evans-Nkum, de meeste veranderingen zijn ten goede. ‘Maar we willen geen totale vernietiging van onze cultuur. Wij willen een mix.’

De verwarring van de heren is de verwarring van de Ghanese – en menig andere – samenleving. De nieuwe tijd draagt twee tendensen in zich, die niet los van elkaar te zien zijn, maar tegelijk op gespannen voet lijken te staan. Er is meer informatie, meer openheid, meer onderwijs, economische vooruitgang, verstedelijking. Prachtig. Maar het betekent ook dat de zeden losser worden en de vrijheid van het individu groter – met alle risico’s van dien. Maakt het individu de gewenste keuze?

Jachtterein

De vaders van de Nationale Jeugdraad zouden niet gerustgesteld worden door een bezoek aan discotheek Timberland, een van de hotspots in de hoofdstad. Timberland blijkt op een doorsnee vrijdag net zo’n seksueel jachtterrein te zijn als clubs in minder zedige landen. De ongeremde bronstigheid op de dansvloer laat weinig te raden over waar en hoe deze avond voor menigeen zal eindigen.

En uit gesprekken met jongens en meisjes op La Pleasure Beach in Accra – tijdens een jeugdfestival op de Dag van de Republiek met veel r & b en de tv-persoonlijkheden Papa Sly en Sammy B. – blijkt weinig van een verlangen naar een ‘mix’ van traditie en moderniteit.

David (22), Samuel (21) en Sydney (22) aan het woord over meisjes en jongens.

Sydney: ‘80 Procent van de meisjes neemt een relatie voor materiële dingen. Die zijn voor hen de maatstaf van de liefde. Ik heb al diverse meisjes moeten afwijzen, ze begonnen meteen met: ‘‘Ik wil schoenen, ik wil een mobiele telefoon.’’ Niet omdat hun ouders niet voor ze zorgen, ze willen gewoon alles wat anderen ook hebben.’

Samuel: ‘Het is onmogelijk een jongen te vinden die geld uitgeeft aan een meisje zónder dat hij er seks voor terugkrijgt.’

Sydney: ‘De meeste meisjes willen alleen jongens met geld. Als je geen geld hebt, dan geen meisje.’

Samuel: ‘Verliefdheid komt af en toe voor, maar dan neemt het meisje die jongen voor de liefde, en een paar andere jongens voor het geld.’

David: ‘Veel meisjes hebben meer mannen, meer sekspartners. Om materiële redenen.’

Wie zijn meer promiscue, jongens of meisjes?

Allen: ‘Meisjes!’

Een boude bewering, die dient te worden voorgelegd aan de beschuldigde groep. Ellen (19), Ernestina (19), Ramatu (17) en Zeenat (18) zitten een stukje verderop onder een parasol cool te wezen. Vier studenten, moderne Ghanese stadstieners, in de linkerhand een flesje fris, gsm in de rechter. De openingsvraag – klopt het dat meisjes meer promiscue zijn? – is wellicht wat bot, maar zonder met de ogen te knipperen, en even eendrachtig als de jongens, antwoorden ze: ‘O ja! Geen twijfel mogelijk!’

Ernestina: ‘Het gaat allemaal om mooie spullen, de laatste mode.’

Ramatu: ‘Om een mobieltje.’

Ernestina: ‘Sommige meisjes van 15 gaan met mannen van 40, vanwege het geld.’

Ellen: ‘Dat vind ik te oud, 35 is voor mij het maximum. Maar ik zou er geen probleem mee hebben, ik houd van het geld.’

Zeenat: ‘Mijn vriendje kan alles betalen. Ik heb geen ander nodig.’

Maar de liefde dan?

Ellen: ‘Eh, ook ja, maar met een jongen van 20 of 25 jaar. De anderen heb je er dan alleen voor het geld bij.’

Het wordt niet helemaal duidelijk of de meisjes het over anderen hebben of over zichzelf. Zijn ze al met jongens naar bed geweest?

Ja, knikt Zeenat traag. Nee, zeggen de anderen. Ellen: ‘Wij zij er te jong voor.’ Maar even later: ‘Ach, we doen het allemaal, seks.’

Ramatu en Ernestina: ‘Nee! Kom zeg, spreek voor jezelf!’

Ellen: ‘Ze durven het niet toe te geven. We hebben allemaal vriendjes.’

Zo verlaat ik La Pleasure Beach met meer vragen dan antwoorden. Hoe representatief was deze ontmoeting met zomaar zeven jongeren? Hoe waarheidsgetrouw is het beeld dat ze schetsen? Ongetwijfeld vormen ze een wankele steekproef. Hun stellige bewering over promiscuïteit bijvoorbeeld wordt niet gestaafd door de cijfers. In het nationale bevolkingsonderzoek 2003 bleek ruim 10 procent van de mannen in de twaalf voorgaande maanden seks had gehad met meer dan één partner. Voor de vrouwen was dat slechts 1 procent. Uit mijn gesprekken in Ghana (en uit de cijfers) komen vooral volwassen mannen naar voren als geheide vreemdgangers.

‘Ik zou niet graag de indruk laten ontstaan dat de hele jeugd van Ghana promiscue is’, zegt Makane Kane, directeur van het VN-bevolkingsfonds in Ghana. ‘Het komt voor, ook door de invloed van de media. Het gedrag dat ze zien, wordt gekopieerd, vooral in de stad. Maar overschat het niet.’

Uit het onderzoek blijkt echter ook dat promiscuïteit vaker voorkomt in de steden, onder welgestelden, onder vrouwen in de leeftijdsgroep 15-24, onder goed opgeleiden en onder ongehuwde vrouwen. Kenmerken waar de meisjes op het strand bij uitstek aan voldoen. Ze belichamen wel degelijk een maatschappelijke tendens, een lichtbeeld bij het moderne Ghana.

De vaders van de Nationale Jeugdraad fronsen er hun wenkbrauwen bij, maar ze kunnen ook optimisme ontlenen aan deze jongens en meiden. Zij zijn niet alleen cool, maar weten ook alles over het hoe en waarom van anticonceptie. Want als er wereldwijd één les te trekken valt is het deze: grote openheid over seks en toegang van jongeren tot alles wat ze op dit gebied nodig hebben, maakt de risico’s kleiner, niet groter.

Juist in de wijde omgeving van de Bijlmer heeft de wijsheid hiervan zich bewezen: de ‘Dutch approach’ geniet internationale faam. Nergens in Europa komt onder tieners zo weinig zwangerschap voor en zo weinig abortus als hier. Nergens liggen die cijfers zo hoog als in het preutse Engeland.

De tienermoeders van Abiriw weten inmiddels hoe je met één ding van latex én zwangerschap én aids voorkomt. Het condoom is nu inzet van hun onderhandelingen over seks-voor-iets. Tegenwoordig is het ook seks-met-iets.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden