Interview

Schrijver Amos Oz: 'Over goede mensen schrijven is moeilijk'

De Israëlische schrijver Amos Oz is op 79-jarige leeftijd overleden. Volgens Israëlische media bezweek hij vrijdag aan de gevolgen van kanker. Oz was een van de belangrijkste schrijvers van het land. Zijn werk is in 37 talen vertaald en vrijwel al zijn boeken ook in het Nederlands. Lees hieronder het interview dat Arjan Peters in 2013 met hem had.

Amos Oz Beeld Joost van den Broek

'Ga niet naar de kibboets', luidde het advies van vader Oz aan zijn zoon. De opstandige puber Amos Oz ging tóch, en bleef er ruim dertig jaar - een periode waar hij in zijn nieuwe verhalenbundel op terugblikt.

Bij ons in de kibboets. Dat is de toon van Onder vrienden, de roman-in-acht-verhalen van Amos Oz (73), de Israëlische schrijver die ruim dertig jaar in zo'n commune woonde. In de loop van de decennia zijn de kibboetsen - samen eten, samen werken, de kinderen slapen in kinderhuizen - meer op dorpen gaan lijken. Onder vrienden speelt in de jaren vijftig en bevat verfijnde portretten van individuen in de fictieve kibboets Jikhat, die bemerken dat ze hun decepties en verlangens niet altijd kunnen delen. Het gelijkheidsbeginsel houdt niet in dat levensgeluk ook eerlijk verdeeld is.

Vorige week was Oz in Den Haag om aan een literair festival deel te nemen. Bescheiden postuur, beminnelijke oogopslag. Zacht en hees praat hij, maar zonder aarzelingen, de linker wijsvinger onderstreept zijn klemtonen. 'Deze verhalen worden door een 'wij' verteld, als een koor in een Grieks drama: ze weten alles, ze zien alles en ze oordelen ook. Zelf ben ik het niet altijd met die 'we' eens. In mijn kibboetsjaren hoorde ik ook niet altijd bij de meerderheid.

'De oprichters van de kibboets waren tieners met idealen. De leden moesten hetzelfde eten, zich hetzelfde kleden, hetzelfde werk doen. Dan zouden alle slechte menselijke eigenschappen uit de wereld verdwijnen: zelfzucht, roddel, jaloezie.

'In de jaren vijftig komen er barsten in dat naïeve idealisme. Met als gunstig gevolg dat mensen toleranter worden en geduldiger dan voorheen. De verhalen in Onder vrienden horen bij elkaar, niet alleen omdat ze op één locatie spelen en personages uit het ene verhaal verderop weer kunnen opduiken. Een manier van vertellen die niet mijn uitvinding is. Sherwood Anderson deed het in 1919 al, in de roman Winesburg, Ohio.

'Ook inhoudelijk horen de verhalen bij elkaar. Ze gaan over mensen die in wezen goed zijn. Het is moeilijk, merkte ik, om over goede mensen te schrijven. Veel makkelijker is schrijven over rotzakken en extravagante figuren.

Kibboets

'Deze mensen zijn goed. En alleen.' Oz weet waar hij over spreekt. Hij heette nog Amos Klausner en was 12 jaar toen zijn leesgrage en depressieve moeder zelfmoord pleegde, waarover hij in zijn meesterwerk Een verhaal van liefde en duisternis (2002) schreef. Een jaar later was zijn vader hertrouwd. Ga niet naar de kibboets, hield hij Amos voor, je kunt je daar niet ontwikkelen. Die waarschuwing was een aanbeveling voor de opstandige puber. Amos veranderde zijn achternaam ('oz' is Hebreeuws voor 'kracht') en ging de kibboets Hulda in. Tot 1986 zou hij er blijven, om daarna met zijn vrouw en kinderen naar Arad in de Negev-woestijn te verhuizen.

Oz: 'Mijn kibboetsjaren zijn de beste universiteit geweest om de menselijke natuur te leren kennen. Hoeveel mensen ken je echt goed in een grote stad? Tien, misschien. In de kibboets leefden honderd gezinnen; vijfhonderd mensen, en ik kende ze allemaal. Heb gezien hoe genen werden doorgegeven van overgrootmoeder naar achterkleinzoon. Van alle roddels en geheimen was ik op de hoogte. Er stond wel een prijs op, dat ik alles van iedereen wist, namelijk dat zij ook alles van míj wisten.

'Het voelde als een noodzaak te schrijven over die goede mensen, die ook alleen zijn. Eenzaamheid valt je meer op in een collectief bestaan dan in een grote stad. In een kibboets ben je voortdurend door anderen omgeven. Men heeft weet van elkaars zorgen, en toch kan het individuele contact moeilijk zijn. Juist in een gemeenschap die de kloof tussen het rijke meisje en het arme meisje heeft afgeschaft, is de kloof tussen het aantrekkelijke meisje en het onaantrekkelijke meisje prominenter. Wat kan de laatste doen? Klagen bij het kibboetscomité dat ze ook mooi wil zijn, heeft geen zin. Gelijkheid maakt de verschillen, de metafysische onrechtvaardigheid, verscherpt zichtbaar.

'Mijn personages zijn fictief, maar wat ze denken en doen ken ik uit ervaring. Ik heb afstand nodig gehad, in tijd en ruimte, om dit boek te kunnen schrijven. Uit rebellie tegen mijn vader ging ik als 14-jarige de kibboets in. Hij was een intellectueel; ik besloot tractorbestuurder te worden. Hij was een conservatief, dus ik werd socialist. Hij was een kleine man, ik besloot lang te worden. Dat laatste is niet gelukt, maar het was wel mijn intentie.

'Vele jaren werkte ik op het land, op de tractor, op de bananenplantage, in het kippenhok. Toen ontdekte ik dat ik verhalen wilde schrijven. Beschaamd begon ik daar stiekem 's nachts mee. Het hoorde niet. Nadat ik een paar verhalen had gepubliceerd, vroeg ik het comité om één dag per week te mogen schrijven. Die schrijfdag kreeg ik, op de voorwaarde dat ik de overige dagen twee keer zo hard werkte. Mijn eerste boeken zorgden voor een bescheiden inkomen voor de gemeenschap: alle royalty's gingen daarheen.

'Toen kreeg ik twéé schrijfdagen. Na jaren werden dat er drie. Op de andere dagen was ik boer, leraar en ober in de eetzaal. Die afwisseling werkte goed. Fulltimeschrijverschap zou me niet hebben gelegen, bang dat ik dan niks had om over te schrijven. En in 1986, toen ik de kibboets verliet, werd ik onmiddellijk hoogleraar Hebreeuws aan de universiteit. Had ik er gelukkig weer iets naast. Tot op deze dag ben ik geen fulltimeschrijver.

'Mijn vader stierf in 1970. Hij heeft nog meegemaakt dat mijn eerste boeken verschenen, en hij riep lachend: 'Heb ik het niet altijd gezegd!' Ik woon in een huis vol boeken en schrijf er zelf nog bij ook; precies wat hij zich bij mij had voorgesteld. Maar al is hij meer dan veertig jaar dood, ik discussieer nog elke dag met hem over de politiek. Felle debatten zijn dat.'

Verwaterde droom

De droom van de kibboets als één grote familie verwatert, klaagt de weduwe Henia in Onder vrienden. Is zij realistisch of teleurgesteld? Oz: 'Teleurgesteld, denk ik, en sentimenteel. Henia romantiseert de beginjaren, die zeer zwaar waren, toen mensen in tenten leefden en alles moesten delen, tot en met hun schoenen. Ik zou die ascetische jaren niet terug willen. Daar zaten ook eigenaardige kanten aan. Vrouwen mochten bijvoorbeeld elke dag met een ander naar bed, want men hing de vrije liefde aan. Maar zodra ze lipstick opdeden of een panty aantrokken, konden vrouwen vanwege ongepast gedrag uit de kibboets worden gegooid. En tegelijk klaagden de mannen heimelijk dat de vrouwen er zo weinig vrouwelijk uitzagen.

'Dat is veranderd. Ik ga af en toe terug naar Hulda, heb daar nog vrienden. De kibboets is relaxed geworden, ik zie lippenstift en panty's, en ik juich dat toe. Wat gebleven is, en daar gaat het om: een verhoogde graad van verantwoordelijkheid voor elkaar. Inkomsten delen, zorgen voor zieken en ouderen.’

Over politiek gaat het bijna niet, in Onder vrienden. Of mogen we het slotverhaal over de koppige Hollander Maarten van den Berg, tevens aandoenlijke docent in de universele taal Esperanto, lezen als een pleidooi voor vreedzaam samenleven? Oz: 'Maarten is een wereldhervormer, vandaar zijn geloof in Esperanto als vrede-brenger. Te optimistisch. Kaïn en Abel spraken dezelfde taal, en toch voorkwam dat de eerste moord in de geschiedenis niet.

'Ik onderschrijf niet al Maartens gedachten. Wel sympathiseer ik met hem, omdat hij geen fanatieke idealist is maar een zachtaardige. Hij is de incarnatie van de geweldloze wereldhervorming. Dus ja, het is niet zonder reden dat het boek met Maartens verhaal besluit.’

Als Oz aan zijn kibboetsjaren terugdenkt, is dat zonder nostalgie. Speciale momenten uitgezonderd. 'Zes uur ' s ochtends in de gemeenschappelijke eetzaal bijvoorbeeld: de ochtendkranten worden uitgedeeld, het is koud, de aanwezigen warmen zich aan de koffie en beginnen direct ferm te discussiëren over politiek. Geweldig.

'En de avonden, die kan ik ook missen, wanneer de ouderen buiten op bankjes zitten en de kinderen op het gazon spelen. Door ze te beschrijven, kreeg ik die dierbare momenten terug.’

Amos Oz: Onder vriendenUit het Hebreeuws vertaald door Hilde Pach. De Bezige Bij; 205 pagina’s; € 19,90

Lees ook de recensie van Anet Bleich vaneen van Amos Oz’ laatste romans, Judas

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.