ProfielTjibbe Joustra

Scherpe topambtenaar die niet louter vrienden heeft rond het Binnenhof

Hij is met semi-pensioen, want nog altijd veel gevraagd. Nu staat ambtelijk zwaargewicht Tjibbe Joustra ter discussie als onderzoeker naar de veiligheidssituatie van Peter R. de Vries.

 Commissievoorzitter Tjibbe Joustra  tijdens de presentatie van het eindrapport van de Commissie onderzoek interlandelijke adoptie in februari. De commissie onderzocht de  mogelijke misstanden rond adopties  tussen 1967 en 1998, en de rol van de Nederlandse overheid daarbij.  Beeld ANP
Commissievoorzitter Tjibbe Joustra tijdens de presentatie van het eindrapport van de Commissie onderzoek interlandelijke adoptie in februari. De commissie onderzocht de mogelijke misstanden rond adopties tussen 1967 en 1998, en de rol van de Nederlandse overheid daarbij.Beeld ANP

Zeg in Den Haag topambtenaar, en al snel valt de naam Tjibbe Joustra. De in Groningen opgeleide jurist was een ambtelijk leven lang omni-inzetbaar. Op Landbouw, als 36-jarige de jongste secretaris-generaal ooit. Bij uitkeringsinstantie UWV, als voorzitter van de raad van bestuur. Als eerste Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding (NCTb, nu NCTV), opgericht na de aanslagen van 9/11. En als voorzitter van de Onderzoeksraad voor Veiligheid, met het veelgeprezen rapport over de ramp met MH17 als parel aan zijn kroon.

Dat Joustra, inmiddels 70 en met deeltijd-pensioen, voor Haags zwaargewicht doorgaat, betekent niet dat hij overal even geliefd is. Roel Bekker, zelf voormalig secretaris-generaal op Volksgezondheid, noteert in zijn boek Marathonlopers rond het Binnenhof (2012): ‘Veel mensen zijn zeer op Tjibbe Joustra gesteld. Vele anderen hebben flink de pest aan hem.’

Wie Joustra ontmoet, heeft een op het oog beminnelijk mens voor zich. Wie met hem werkte, schrijft Bekker, zag een man die ‘snel, scherp, cynisch en hard’ was, ‘althans tegen degenen die hun zaakjes niet kenden of in ander opzicht tekort schoten’. Joustra kreeg zowel op Landbouw als bij het UWV met externe onderzoeken naar zijn organisaties te maken. Als terrorismebestrijder kwam hij in aanvaring met PVV-leider Geert Wilders, over diens in zijn ogen riskante Mohammed-uitspraken.

Feitenonderzoek

Ook na zijn pensioen, met een afscheid in de Ridderzaal, bleef Joustra op talrijke fronten actief. Nu gaat hij een ‘feitenonderzoek’ verrichten naar de situatie rond Peter R. de Vries, die geen beveiliging wilde. De Vries werd op 6 juli in Amsterdam neergeschoten en overleed ruim een week later. Minister Ferd Grapperhaus (Justitie en Veiligheid) schreef op 15 juli aan de Tweede Kamer het ‘essentieel’ te vinden dat ‘volledig zicht is op de vraag welke informatie op welk moment bij welke (overheids)partij beschikbaar was’.

Aan die Kamerbrief was een gesprek van Grapperhaus met de advocaten Peter Schouten en Onno de Jong voorafgegaan, vertelde Schouten op 26 juli in Met het oog op morgen. Zij zijn beiden raadsman van kroongetuige Nabil B., van wie De Vries vertrouwenspersoon was.

In dat gesprek ‘kwamen we vast te zitten met elkaar’, aldus Schouten. De advocaten stelden een breed onderzoek voor, waarbij ook de beveiliging van de eerder geliquideerde broer van de kroongetuige, Reduan B., en de vroegere raadsman, Derk Wiersum, zou worden meegenomen. Zij hadden een geschikte hoogleraar op het oog. Schouten wilde niet zeggen wie.

Twijfelachtige keuze

Na de brief van Grapperhaus stelde SP-Kamerlid Michiel van Nispen Kamervragen – ook Schouten is SP’er. De benoeming van Joustra (een VVD’er) was een verrassing, en wat Schouten en De Jong betrof een twijfelachtige keuze. Hoe zou de oud-terrorismebestrijder van de NCTb een onafhankelijk onderzoek kunnen leiden waarin ook de rol van de huidige NCTV (Nationaal Coördinator Terrorisme en Veiligheid) onder de loep moet worden genomen?

Na een optreden van Schouten en De Jong in Op1, vorige week donderdag, stelden vrijdag ook Kamerleden van de coalitiepartijen vragen over de opzet van het onderzoek. Grapperhaus antwoordde nog diezelfde dag groot belang te hechten aan de ervaring van Joustra, van wie een heel specifiek en snel onderzoek wordt gevraagd. Hij gaf ook de namen van de twee andere commissieleden: Pauline Meurs, onder meer oud-lid van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid, en Albert van Wijk, voormalig procureur-generaal van het Openbaar Ministerie. Hij zegde toe dat met Schouten en De Jong ‘spoedig’ een gesprek volgt. Daarin moet blijken of zij zich over hun bezwaren tegen ‘de slager die zijn eigen vlees keurt’ kunnen heenzetten.

Opvallend genoeg is niet gekozen voor een onderzoek door de OvV. Die is juist opgericht om gedoe met ad hoc-commissies te voorkomen. Pieter van Vollenhoven, Joustra's voorganger bij en aanjager van de OvV, zegt desgevraagd: ‘Ik ben geen voorstander van dergelijke commissies en ik vind het woord onafhankelijkheid hier niet op zijn plaats. Bij onafhankelijkheid horen wettelijke spelregels en bevoegdheden.’

Een van die spelregels is dat verklaringen van betrokkenen in een OvV-onderzoek niet in het strafrecht mogen worden gebruikt. Het maakt dat mensen vrijuit kunnen spreken. Grapperhaus wil ook nu dat Joustra’s onderzoek niet intervenieert met het strafrechtelijk onderzoek. Volgens een woordvoerder van de Onderzoeksraad is een zaak die de rechtsorde raakt, in de wettelijk gedefinieerde ‘voorvallen’ waarnaar de OvV onderzoek mag doen, een ‘grijs gebied’. De Raad wacht in eerste instantie Joustra’s bevindingen af.

In het AD zei Schouten maandag dat hij niet snapt dat Joustra zich niet terugtrekt. Roel Bekker vindt dat onnodig. ‘Joustra is een plausibele keuze, gelet op zijn persoonlijkheid en expertise. Hij heeft verstand van veiligheid en kent de weg in de bureaucratie. Daar heb je meer aan dan aan een hoogleraar die alleen theoretische kennis heeft.’

Roel Bekker in Marathonlopers rond het Binnenhof: ‘Hij was als ambtenaar een van de laatste Mohikanen, van de zwaargewichten die niet bang waren in het openbaar hun zegje te doen en zowel intern als extern hun stempel op zaken drukten, op een wijze waar de politiek veel aan had maar niet altijd waardeerde. Het eerste telde voor hem.’

Tjibbe Joustra in een interview met de Volkskrant, 19 mei 2019, bij zijn afscheid van de Onderzoeksraad voor Veiligheid: ‘Een kritische bejegening van de overheid en bedrijven vind ik logisch, zolang het maar niet doorslaat naar complotdenken. Er is onmiskenbaar een zeker wantrouwen. Men neemt niet snel meer iets aan. Deskundigen van het RIVM kunnen beweren wat ze willen over vaccinaties, maar de kruidenvrouwtjes op internet worden ook geloofd.’

Uit het boek Crisis en controle, Joustra’s eerder dit jaar door Miek Smilde opgetekende herinneringen: ‘Hoewel hij er nog altijd minstens vijftien functies op nahoudt en regelmatig wordt gevraagd als probleemoplosser, sluit hij met deze beschouwingen zijn bestuurlijke loopbaan af. ‘Ik heb nooit heimwee. Als ik eenmaal de deur ergens heb dichtgetrokken, kom ik er niet snel terug.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden