Interview De vriendschap van Eddy Terstall en Femke Lakerveld

Samen voor de vrijheid: hij de actie, zij de nuance

Eddy Terstall en Femke Lakerveld op de Noordermarkt in Amsterdam. Beeld Ivo van der Bent

Vooral op sociale media lijkt het soms wel of niemand meer met iemand overweg kan. De Volkskrant zet daar deze zomer vrienden tegenover die grote en kleine verschillen overbruggen. Deze week: Eddy Terstall en Femke Lakerveld, ‘de straathond en de dame’.

Ze zijn een opvallend paar, op het terras aan de Noordermarkt in Amsterdam. Eddy Terstall, warrige haardos, nonchalant gekleed, Jordanees, twitteraar, recht voor zijn raap. Femke Lakerveld, tien jaar jonger, stijlvol, golvend haar, bedachtzaam formulerend, altijd op zoek naar de nuance.

Terstall is de maker van succesvolle films als Hufters & Hofdames, Simon en Vox Populi. Lakerveld is de actrice die in veel van zijn films meespeelde. Ze leest al zijn scripts. Ze hamert erop dat de film voldoende over gevoelens gaat, zegt Terstall. ‘Ik heb Femke ook nodig voor het vrouwelijke element, want ik ben een ontzettende mannetjesman. Ik zit heel erg in een mannenwereld, met voetbal, het café, dat is een beetje mijn cultuur’, zegt Terstall.

Onlangs schreven ze het manifest Vrij Links, samen met Asis Aynan en Keklik Yücel. Een pleidooi voor vrijzinnigheid en secularisme. Te vaak verdedigt links de islam of patriarchale gebruiken, uit angst moslims te kwetsen of voor racist of populist te worden uitgemaakt. Maar juist links moet opkomen voor de persoonlijke vrijheid die door religieuze dogma’s wordt ingeperkt.

Terstall: ‘We hebben zelf natuurlijk heel erg geprofiteerd van de vrijheid. Dan wil je dat anderen die ook hebben. Vrije partnerkeuze, dat is voor ons normaal, maar voor andere mensen niet. Waarom zou niet elke burger in Nederland die luxe mogen hebben?’

Lakerveld: ‘De zoektocht naar Verlichtingsidealen, alles wat gaat over het vergroten van de vrijheid, de individuele vrijheid, die zaten al lang in mijn dna. Ik ben opgegroeid in de jaren tachtig en negentig en dacht toen dat de vrijheid en de gelijkheid alleen maar groter zouden worden. Ik geloof dat in een onbelemmerd debat het beste idee aan invloed wint. Maar dat debat wordt moeilijker. Om me heen zie ik kunstenaars en cabaretiers die zichzelf inhouden, met maatschappij- en religiekritiek. Een vrouw als Zineb El Rhazoui, oud-redacteur van Charlie Hebdo, wordt nog steeds bedreigd en kan niet vrij rondlopen. Bij de Rode Hoed worden de ruiten ingegooid omdat er een bijeenkomst van Forum voor Democratie wordt gehouden. Meningen worden hier met dreiging en geweld bestreden. Door die ontwikkelingen ben ik een beetje tegen wil en dank in een politieke beweging beland, want ik kom helemaal niet uit een politiek nest.’

Vrij Links hield een debat in De Balie, heeft een website en wil uitgroeien tot een platform voor denkers die de vrijzinnigheid en het secularisme verdedigen zonder in nationalisme of xenofobie te vervallen. Terstall is een van de boegbeelden, Lakerveld doet de zaken. Dat is hun vaste rolverdeling.

Lakerveld: ‘Ik heb een keer de fout gemaakt om Eddy tijdens een reis verantwoordelijk te maken voor de paspoorten. Ik voelde al aan: dit is niet handig. Toen stonden we op het vliegveld van Mexico City en had jij inderdaad de paspoorten in de hotelkluis laten liggen.’

Vrij links

Later die middag zal Lakerveld naar de notaris gaan voor de officiële oprichting van de stichting Vrij Links. Terstall gaat niet mee. Hij is geen man voor formaliteiten, vooral wil hij vrij blijven.

Terstall: ‘Ik wil niet bij een organisatie horen. Ik wil daar kritisch tegenover blijven staan. Ik ben van: ik val aan, volg mij! En jij bent van: de consequenties managen. Ik ben wat activistischer, jij wat diplomatieker.’

Lakerveld: ‘Je kan soms nogal stellig zijn. Jij zit veel op Twitter, ik niet. Op Twitter mis ik de nuance, dus doe ik het maar niet. Maar bij jouw statements op Twitter weet ik dat ze onderbouwd zijn, dat er een doorwrochte historische en politieke kennis onder zit. Het is nooit zomaar ter provocatie.

‘Maar jij bent van het gelijk hebben, ik van het gelijk krijgen. En in het gelijk krijgen zit een groot bewustzijn van het proces en van je doelgroep. Jij trekt je niet zo veel aan van die doelgroep.’

Terstall: ‘Dat heb ik ook met film maken. Ik maak de film die ik mooi vind, niet de film waar een markt voor is.’

Lakerveld: ‘Jij bent extreem autonoom in je denken. Niet iedereen kan daarmee omgaan. Het is gemakkelijker om je te verhouden tot iemand die heel nadrukkelijk tot een bepaalde groep behoort. Maar van jou heb ik geleerd hoe constructief het is om je als autonoom individu te bewegen, ook al is dat soms eenzaam.’

Eddy Terstall en Femke Lakerveld. Beeld Ivo van der Bent

Hippiemilieu

Op het terras aan de Noordermarkt staat een klein monument voor het Jordaanoproer van 1934, toen werklozen en arbeiders in opstand kwamen tegen het gezag. Een herinnering aan de arbeidersbuurt die Eddy Terstall nog gekend heeft.

‘Mijn moeder komt uit een communistisch nest. De hele Jordaan was destijds communist, mijn opa heeft nog meegedaan aan de Februaristaking. Mijn stiefvader was een Duitser en sociaal-democraat. Hij had een hekel aan de Rote Armee Fraktion en het communisme. Hij had ook in Berlijn gezeten en nam ons daar mee naartoe. Totalitair links, daar moet je niks mee te maken willen hebben, zei hij. Je kunt nog beter democratisch rechts hebben. Die staan dichter bij ons. Daar had hij gelijk in.’

Terstalls moeder en stiefvader werkten in een boekbinderij in de Jordaan. Hij groeide op in een hippiemilieu, zegt hij: ‘Als ik wakker werd, in grote delen van mijn leven, moest ik over de bebaarde hippies in slaapzakken stappen. Vaak Duitsers uit de streek van mijn stiefvader die met de Magic Bus van Amsterdam naar Kathmandu wilden.’

Lakerveld komt uit Utrecht, waar ze werd opgevoed door haar moeder. ‘Ze is beeldend kunstenaar en heeft haar eigen persoonlijke en maatschappelijke gevecht moeten leveren om precies datgene te maken wat ze wil, monochrome, abstracte kunst die niet per se bij een breed publiek in de smaak valt. In die zin heeft ze mij voorgeleefd wat het is om vrij te zijn en je eigen immateriële denkkader te creëren. Maar het woord hippie zou ze niet zo snel in de mond nemen. Ze behoorde tot een iets jongere generatie. Ze was meer van: allemaal prima, maar ik stuur mijn dochter toch maar naar een degelijke school in Zeist.’

Terstall en Lakerveld leerden elkaar kennen in 1994, voor de opnamen van de film Hufters & Hofdames. Terstall: ‘Ze was heel jong toen ik haar leerde kennen. Ze was het nichtje van een vriend van mij, de filmproducent Vik Franke.’ Aanvankelijk zou ze alleen de muziek schrijven, later kreeg ze ook een rol.

Terstall: ‘Vik zei: we hebben nog een rol. Misschien kan Femke die spelen?’

Lakerveld: ‘Dus het was Viks idee?’

Terstall: ‘Hij zei: ze is mooi en ze is intelligent, ze past precies bij die rol. Hij had gelijk. Als mensen Femke van de buitenkant zien, zien ze een chique en mooie dame. Dat kan afstand scheppen. Mensen zijn soms bang van haar. Ik heb dat niet. Ik ben Femke gewend. Voor mensen met wie ze iets heeft, is ze extreem zachtaardig en altruïstisch. Ze is een van de eersten die ik bel als er echt iets is. Dan neemt ze de tijd en dan analyseert ze het probleem, heel lang. Terwijl ik uit een emotiecultuur kom, outspoken, intuïtief.’

Toch vraag je Femke ook om een vrouwelijke, emotionelere kant in je scripts te brengen.

Terstall: ‘Dat klopt, maar vrouwen hebben ook een sterk rationele kant. Meer organisatorisch. Mannen zijn wat minder volwassen, in het algemeen. Ik cultiveer mijn kind-zijn nog heel erg. Jij bepaald niet.’

Lakerveld: ‘Omgekeerd daag jij me uit om meer buiten te spelen. Humor is een ingang om even uit dat hoofd te komen. Als ik te serieus word, gooi jij er een prikkelende opmerking in. Effe dimmen. Je hebt ook weleens een hand voor mijn mond gehouden. Dat was heel efficiënt.’

Terstall: ‘Ja, als je te veel gaat rationaliseren. Dat kun je heel goed, je bent heel analytisch.’

Lakerveld: ‘Bij mij is het vrij snel cerebraal. Ik heb veel oude vriendschappen, ook met mijn vriendinnen. Oude vriendschap biedt zo veel meerwaarde. Ik investeer liever daarin dan in nieuwe vriendschappen. Dat klinkt wel erg pragmatisch, hè?’

Lakerveld heeft lange relaties, Terstall doorgaans korte, hoewel ze de laatste tijd wat langduriger zijn. Lakerveld heeft een dochter van 11, Terstall is kinderloos.

CV FEMKE LAKERVELD

16 september 1974 Geboren in Hoorn

1993-1998 Studeerde Algemene Sociale Wetenschappen in Utrecht

1996 Filmdebuut in Hufters & Hofdames van Eddy Terstall

Speelde daarna in Terstalls films Babylon, De Boekverfilming, Rent a Friend, Simon en Vox Populi

2001-heden Speelde diverse films en in tv-series, onder meer Meiden van De Wit, Flikken Maastricht, Freddy, Dokter Tinus en Van God Los

2004 Speelde in 06/05 van Theo van Gogh

2010-heden Programmamanager advies en begeleiding bij Stichting Cultuur+Ondernemen

2011 Speelde in toneelstuk De dood van Theo van Gogh onder regie van Eddy Terstall

2017-heden Adviseur Theater bij Fonds Podiumkunsten

2017-heden Lid raad van toezicht bij Paradiso Melkweg Productiehuis

2018 Schreef manifest Vrij Links met Eddy Terstall, Asis Aynan en Keklik Yücel

2018-heden Voorzitter van de stichting Vrij Links

Terstall: ‘Mijn vriendinnen zijn vaak schrijfster, actrice, kunstenares, muzikante. Vaak een beetje spiritueel, dromerig. Ze hechten erg aan hun vrijheid. Dat is ook de reden dat het werkt met mij. Maar ik ben 54 en denk ook weleens over kinderen. Maar dan moet je wel allebei op hetzelfde moment die impuls hebben. Er waren fases waarin ik voor kinderen had kunnen kiezen. Maar ik heb te veel voordelen bij het leven dat ik leid. Dat is ook een grote valstrik. Je vermaakt je, en dan kun je er op een gegeven moment alleen voor staan.’

Lakerveld: ‘Dat verklaart een deel van het verschil tussen ons, zeker als je het hebt over organisatie. Een kind dwingt af dat je een gestructureerder leven hebt.’

Komen jullie veel bij elkaar over de vloer?

Terstall: ‘We zien elkaar elke week wel een keer. Ik heb geen broer, Femke geen zus, dat speelt erg mee, dan zoek je het kunstmatig ergens anders. Maar we waaien niet aan, we maken wel een afspraak.’

Lakerveld: ‘Omdat ik ook jouw meer narcistische kant ken, ben ik altijd extra positief verrast als ik ervaar dat ik helemaal op je kan rekenen. Die momenten zijn er genoeg.’

Terstall: ‘Ja, in het algemeen draait mijn leven wel heel erg om ik. Niet dat ik egoïstisch ben, maar het is wel heel erg mijn agenda.’

Lakerveld: ‘Wat dat betreft lijken we trouwens wel op elkaar. We zouden niet in een te nauwe constellatie met elkaar kunnen functioneren.’

Terstall: ‘Op reis gaat het net. Maar we zijn allebei bazig.’

Lakerveld: ‘Maar dat weten we van elkaar.’

Terstall: ‘Dan moet je even ruimte geven. De een blijft op het balkon, de ander gaat naar het strand. Dat gaat automatisch, dat hoeven we niet eens te zeggen.’

Lakerveld: ‘Dat egomane van Eddy is iets totaal anders dan egoïsme. Voor en achter de schermen zet hij zich enorm in voor de vrijheid van andere mensen.’

Terstall: ‘Vaak weten mensen me te vinden als ze problemen hebben met hun eigen gemeenschap. Ik probeer dan te helpen. Ik heb bijvoorbeeld onlangs bemiddeld voor iemand die in Libië gevangen heeft gezeten. In zulke gevallen probeer ik ook mijn politieke en informele contacten aan te boren.’

Lakerveld: ‘Daar zit zo veel liefde, energie en compassie in dat ik het niet meer dan logisch vind dat hij soms een egomane tegenkracht de ruimte moet geven.’

Terstall: ‘Af en toe moet ik even niet sociaal kunnen zijn. Dan wil ik alleen zijn: lezen, voetballen kijken.’

Lakerveld: ‘Als je in zo’n stemming bent, zou je zomaar kunnen vergeten te vragen hoe het met iemand is. Terwijl je je er wel diep om bekommert.’

CV EDDY TERSTALL

20 april 1964 Geboren in Amsterdam

1991-92 Studeerde politicologie in Amsterdam

1992 Debuutfilm Transit

1992-heden Maakte 15 films, waaronder Hufters & Hofdames, De Boekverfilming, Simon, Vox Populi, DEAL en Alberta

1995-heden Lid van de PvdA

2010 Autobiografisch boek Ik loop of ik vlieg

2011 Toneelstuk De dood van Theo van Gogh

2014 Lijstduwer voor de Partij voor de Dieren bij de verkiezingen voor het Europees Parlement

2018 Schreef manifest Vrij Links met Femke Lakerveld, Asis Aynan en Keklik Yücel

Moord op Theo van Gogh

Vrij Links is geworteld in de persoonlijke ervaring. Terstall vertelt dat zijn moeder intelligent was, maar niet mocht doorleren van haar communistische vader. De huishoudschool was goed genoeg voor een arbeidersmeisje. Ze moest zich vooral niet verbeelden dat ze meer was dan een ander.

De moord op Theo van Gogh maakte op beiden grote indruk. Terstall kende hem persoonlijk en verscheen de avond van 2 november 2004 meteen op tv om commentaar te geven. Lakerveld speelde in Van Goghs film 06/05, over de moord op Pim Fortuyn. ‘Ik kende hem niet bijzonder goed, we hadden een verhouding van regisseur tot actrice’, zegt ze. ‘Maar ik vind het nog steeds moeilijk om zonder emotie over de moord te praten.’

In 2011 speelde Lakerveld in Terstalls toneelstuk De dood van Theo van Gogh. In het stuk bedenkt ‘Ayaan Hirsi Ali’, gespeeld door Lucretia van der Vloot, een christelijke versie van Submission, waarin Lakerveld naakt aan het kruis hangt.

Maar voor Terstall is Vrij Links vooral geworteld in zijn reizen naar Azië en andere niet-westerse landen. ‘Als kind ben ik veel met mijn ouders in Azië geweest. Later heb ik ook veel gereisd. Aanvankelijk op eigen houtje, dan ontmoet je vooral gewone burgers. Later ging ik als filmmaker, dan kom je in contact met de culturele elite in landen die soms wat minder vrij zijn. Dan merk je dat linkse kunstenaars uit India, Tunesië, Libanon of Zuid-Afrika ook de vrijheid en moderniteit willen die wij kennen uit Amsterdam, uit de vrije wereld. Ze hebben er behoefte aan, ze hebben er recht op. Dat zijn je geestverwanten, niet de mensen die religieuze, conservatieve en patriarchale structuren vertegenwoordigen.’

‘Als je dan in Nederland het debat volgt, zie je dat die geestverwanten juist niet gesteund worden, maar hun tegenstanders wel, de rechtse patriarchalen die het liefst de vrouw willen bedekken en homoseksualiteit veroordelen. Dat kun je in die landen niet goed uitleggen.

‘Inmiddels weten ze wel dat links in Europa zo’n rare draai heeft gemaakt. Maar vroeger, als je zei dat links voor het religieuze patriarchaat was en rechts juist niet, dan zeiden ze: nee, nee, nee, je bedoelt het natuurlijk omgekeerd.

‘De films die ik maak, spelen zich af in een vrije samenleving. Man en vrouw zijn op zijn minst gelijkwaardig, vaak zijn de vrouwen de wat sterkere personages, de mannen de wat knullige figuren. De vragen van pers en publiek gingen ook altijd over de samenleving, niet over het verhaaltje.

‘Zo is Simon ook ontstaan. Ik kreeg zo veel vragen over onze samenleving dat ik dacht: laat ik eens een film maken over de vrijzinnig-progressieve samenleving, maar dan vermomd als buddy-movie, een coming-of-agefilm. Ik dacht: laat ik eens kijken of mensen daarin meegaan, of ze niet kijken of de hoofdpersoon homoseksueel is, maar hem zien als mens. Je wijst niet met je vinger: dat is goed en dat is slecht. Maar je laat zien wat er mooi is aan je eigen opvoeding. Daar maak je een zedenschets van die je introduceert bij een publiek dat misschien wat conservatiever is. Ik ben met de film meegereisd, ik ben wel naar veertig, vijftig landen geweest, zodat je de cultuurshock kunt opvangen. Ik kon uitleggen: wij zijn ook maar mensen, het Westen is geen sodom en gomorra, homoseksualiteit en vrijheid voor vrouwen zijn niet verkeerd.’

‘Jij daagt me uit om meer buiten te spelen. Humor is een ingang om even uit dat hoofd te komen. Als ik te serieus word, gooi jij er een prikkelende opmerking in. Effe dimmen. Je hebt ook weleens een hand voor mijn mond gehouden. Dat was heel efficiënt’, zegt Femke Lakerveld over haar vriendschap met Eddy Terstall. Beeld Ivo van der Bent

Heeft het geholpen?

Terstall: ‘Mijn films zijn natuurlijk te vrijzinnig voor veel landen om in de bioscoop te vertonen. Maar ze zijn wel gedraaid op festivals en op scholen.’

Lakerveld: ‘Ik kan me herinneren dat Babylon in India heel schokkend werd gevonden omdat er twee vrouwen met elkaar zoenden.’

Terstall: ‘Ze dachten dat De boekverfilming een pornofilm was. Alette Dirkse kreeg van Bollywoodmeisjes de vraag hoe het was om een pornoactrice te zijn.’

Het manifest van Vrij Links is kritisch ontvangen. In NRC Handelsblad schreef Lamyae Aharouay dat er al meer dan genoeg islamkritiek is. Je hoeft de krant maar open te slaan of de islam wordt aangevallen.

Terstall: ‘Maar dat geldt niet voor linkse en culturele kringen. Voor links zou het toch heel normaal moeten zijn om kritiek hebben op religieuze dogmatiek of de priesterkaste? Ik kom veel zelfcensuur tegen. Veel linkse mensen zijn bang dat ze meteen worden uitgemaakt voor racistisch, rechts of populistisch. Er wordt al heel snel gezegd: sommige dingen kun je niet bekritiseren, want dan speel je Wilders in de kaart.’

Als voorbeeld noemt Terstall de postercampagnes van Shirin Musa. Zij pleitte voor vrije partnerkeuze, onder meer door een poster waarop een man met een keppeltje een vrouw met een hoofddoek zoende. Musa kreeg nota bene kritiek uit linkse en feministische hoek, zegt hij, terwijl de vrije partnerkeuze juist door linkse feministen gesteund zou moeten worden.

‘Het is ook veel gemakkelijker om subsidie te krijgen voor een film over het lot van de vluchtelingen dan voor een film over een ex-moslim die problemen heeft met de gemeenschap waaruit hij komt. Er wordt heel snel gesproken over islam bashen, maar het vrije woord is het wapen van de kleine man om zich tegen de macht te verzetten. Alle macht: staatsmacht, huiselijke macht, religieuze macht.’

Lakerveld: ‘Ik zie dat er kunstinstellingen zijn die bepaalde kunstenaars niet programmeren.’

‘Diversiteitsbeleid’

Als voorbeeld noemt ze De Cacaofabriek in Helmond die een werk van Jordy Koevoets weigerde. Koevoets wilde een ‘niet-bestaand’ beeld van Allah maken, bijvoorbeeld een simpele tekst ‘Allah’ of een poëtische alinea die de associatie met de profeet zou wekken. Op die manier wilde hij het verbod op het afbeelden van Allah bevragen. De Cacaofabriek wilde het werk niet laten zien en beriep zich op haar ‘diversiteitsbeleid’. Ze wilde meer moslimbezoekers trekken en die zouden maar worden afgeschrikt door het imaginaire beeld van Allah.

Lakerveld: Ik wil niet een bepaalde instelling demoniseren, het gaat me om de systematiek. Uit een officieel persbericht blijkt dat het niet gaat om de angst voor een aanslag, maar dat wordt gezegd: we zijn een kunstinstelling die subsidie ontvangt en diversiteitsbeleid voert. Niets mis met het aantrekken van nieuwe doelgroepen, integendeel, maar het moet niet doorslaan in censuur of in een vooringenomen of betuttelende houding tegenover, in dit geval, moslims.’

Terstall: ‘Men wil mensen niet voor het hoofd stoten. Misschien had de kunstenaar iemand met een traditionele opvatting van mening kunnen doen veranderen, maar nee: die moest tegen een onwelgevallige mening beschermd worden. Als je dat met moslims doet, en niet met mensen die van Urk komen, geef je onbedoeld blijk van een racistisch wereldbeeld. Je zegt: het zijn een soort nobele wilden, ‘ze’ kunnen er niet tegen. Terwijl de gemiddelde moslim helemaal niet om bescherming vraagt, het zijn altijd een paar radicalen die dat doen.’

‘Als je moslims beschermt tegen een onwelgevallige mening, geef je onbedoeld blijk van een racistisch wereldbeeld. Je zegt: het zijn een soort nobele wilden, ‘ze’ kunnen er niet tegen. Terwijl de gemiddelde moslim helemaal niet om bescherming vraagt’, Eddy Terstall over zelfcensuur in de kunst. Beeld Ivo van der Bent

Lakerveld: ‘Het is ontzettend belangrijk dat de vrijheid in de kunsten gewaarborgd blijft.’

Terstall: ‘In de kunst is het belangrijk dat je niet probeert maatschappelijk gewin te halen uit een gewenste deugmening, terwijl je geweten iets anders zegt.’

Lakerveld: ‘Het gaat ook niet altijd om de islam. Op een openbare basisschool in Hengelo wilden de leerlingen een homostel in de musical. Dat mocht niet van de directeur, omdat er een kind van Jehova’s getuigen in de klas zat. Ook in het buitenland zie je de preutsheid en de overgevoeligheid toenemen. In Parijs werd een kunstwerk van Joep van Lieshout door het Louvre geweigerd omdat het te schunnig zou zijn. Scarlett Johansson heeft een rol als transgender onder druk moeten teruggeven, omdat de rol volgens critici beter door iemand gespeeld zou kunnen worden die zelf transgender is. Als je dit argument tot de uiterste consequentie zou doorvoeren, dan zou ik alleen maar 43-jarige, in Amsterdam woonachtige vrouwen mogen spelen. Dat lijkt me vreselijk saai, ook voor het publiek, haha. Vorig jaar speelde ik een alcoholist en een moordenaar. Had ik dan eerst toestemming moeten vragen bij de AA? Maar goed, het is natuurlijk de symboolpolitiek van die critici die me dwarszit.’

Jullie willen het bijzonder onderwijs (christelijk, katholiek, islamitisch) afschaffen. In de Nederlandse verhouding is dat een heel radicaal voorstel. Zoals sommige critici schreven: kunnen je mensen dwingen vrij te zijn?

Terstall: ‘Het gaat er niet om dat je mensen dwingt vrij te zijn. Wij willen dat mensen mondige burgers worden die met alle gedachtengoed worden geconfronteerd, zodat ze zelf hun eigen levenspad kunnen kiezen.’

Maar in Nederland zijn ouders altijd vrij geweest om de school voor hun kinderen te kiezen.

Lakerveld: ‘Welke vrijheid is het belangrijkst: die van de ouders of de kinderen?’

Terstall: ‘Een progressief mens zal natuurlijk nooit de kant van de priesterkaste kiezen. Die zal altijd voor verheffing kiezen. De afschaffing van het bijzonder onderwijs is een principe. Ik ben ook republikein, maar het koningshuis mag van mij blijven bestaan, zolang het geen macht heeft. Zo ben ik ook voor afschaffing van het bijzonder onderwijs. Dat is ons progressieve doel, dat zouden we het liefst willen. Maar politiek is de kunst van het haalbare. Voor ons is het voldoende als kinderen met alle gedachtengoed worden geconfronteerd. Het gaat om het curriculum.

‘Waar we nu aan moeten werken, is om meer witte leden en medewerkers aan te trekken. Veel van onze steun komt uit de zogenaamde migrantenhoek.’

Lakerveld: ‘Een aantal van hen is religieus.’

Terstall: ‘In landen als Marokko, Tunesië of Turkije is het heel normaal om gelovig moslim en toch seculier te zijn. Dat is helemaal niet met elkaar in tegenspraak. Het secularisme werpt een dam op tegen de theocratie. Het is de beste garantie voor gewetensvrijheid, waaronder godsdienstvrijheid. In eerste instantie hebben we veel weerklank gekregen uit islamitische hoek. Voor mensen uit traditionele gemeenschappen is deze strijd cruciaal.’

Lakerveld: ‘Met allerlei levensbeschouwingen. Bij onze bijeenkomst in De Balie was een rabbijn, die zei: ik ben beslist niet tegen religie. Ik ben wel hartstikke seculier. Ik dank God op mijn blote knieën dat dit manifest er is.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.