'Rusland is voortdurend in oorlog'

De opleving van het terrorisme in heel Rusland verbaast Alexander Tsjerkasov niet: ‘Het is nooit opgehouden.’..

Russen werden maandag opgeschrikt door dodelijke aanslagen in de Moskouse metro, kort daarop gevolgd door een dubbele aanslag in Dagestan. De explosies in hartje Moskou gebeurden drie maanden nadat een bom de Nevski Express tussen Moskou en St.-Petersburg opblies.

Alexander Tsjerkasov (44), die voor de organisatie Memorial jarenlang op de Russische Kaukasus doorbracht en geldt als een kenner van de militante groepen daar, ‘verbaast zich over de verbazing’ dat na een luwte van zes jaar de terreuraanslagen buiten de Kaukasus weer terug zijn.’

Waarom komen deze aanslagen op dit moment? Het begin van een nieuwe campagne?

‘Het is nooit opgehouden. Of er een directe aanleiding voor de aanslagen is, is niet helemaal duidelijk. Zulke explosies gebeuren niet wanneer het nodig is, maar wanneer het mogelijk is. Je moet een bepaalde structuur klaar hebben om zo’n actie uit te voeren. Als het dan mogelijk wordt, doe je het. Maar tussen het voornemen en de uitvoering ervan zit tijd.’

Sinds vorig jaar is wel het aantal zelfmoordaanslagen in Tsjetsjenië, Dagestan en Ingoesjetië toegenomen.

‘Dat is de achtergrond waartegen dit instrument nu ook elders kan worden ingezet. Je ziet een interessante verschuiving onder jonge militanten: ze laten zich tegenwoordig gewoon fotograferen of filmen zonder maskers op. Kortom, ze verwachten niet dat ze lang zullen leven.

‘De man die verantwoordelijk is voor de snelle toename van zulke aanslagen was waarschijnlijk de deze maand door de FSB gedode militantenleider Said Boerjatski. Hij was effectief in het rekruteren van mensen. Goed opgeleid, welbespraakt, hij zou zo in discussie kunnen met islamitische geestelijke leiders.

‘Wat hem zo effectief maakte, is dat hij het eenvoudige, ascetische dagelijkse leven van de militanten geraffineerd afzette tegen de cynische en zondige levenswijze van de Russische ordetroepen. Het is de romantiek van de kazerne. Het zijn de Che Guevara’s van de islam.

‘Daarbij schetste Boerjatski een simpel scenario voor hen die zichzelf gingen opblazen. Wat moet je doen om je ziel te redden? De ruimte in het paradijs is beperkt, een terreurdaad biedt een makkelijke entree.’

Waarom is het tussen 2004 en 2007, relatief rustig gebleven, ook op de Kaukasus zelf?

Dat komt door de ontknoping van de gijzelingsactie in Beslan (in 2004, red.) en de conclusies die de toenmalige rebellenleider Sjamil Basajev eruit trok. Voor hem was terreur geen doel maar een methode. In Beslan bleek dat de autoriteiten bereid waren de levens van honderden kinderen op te offeren aan het standpunt ‘we onderhandelen niet met terroristen’. Daaruit concludeerde Basajev dat deze methode blijkbaar niet werkte. Zijn volgende poging was dus iets heel anders – de massale aanval in de zomer van 2005 op overheidsinstellingen in Naltsjik (de hoofdstad van Kabardino-Bakarië, red.).’

‘Basajev stierf in 2006. Zijn latere opvolger Dokoe Oemarov (die de aanslagen in Moskou heeft opgeëist, red.) heeft al in 2008 verklaard dat hij Basajevs terroristische structuur nieuw leven had ingeblazen. Sinds die tijd hebben we de terugkeer gezien van zelfmoordaanslagen.

‘Er gebeurde nog iets: opnieuw was er een massale toestroom van jongeren die zich bij de militanten in ‘de bossen’ voegden. Even lerek het erop dat Kadyrov (de Tsjetjeense president, red.) de situatie onder controle had maar dat bleek gezichtsbedrog. Die jongeren gingen naar het bos omdat onder Kadyrov elke vorm van protest uitgebannen is. ’

Het lijkt een uitzichtloos probleem.

‘Mensen vergeten wel eens dat we in oorlog zijn, al vijftien jaar. Wij leven in een land dat voortdurend oorlog voert, dus dan moet je niet vreemd opkijken als daarvan soms echo’s weerklinken in de rest van het land.’

De aanpak van de autoriteiten krijgt kritiek. Zijn er alternatieven?

‘Om te beginnen moet iedereen beseffen dat snelle oplossingen voor dit probleem niet bestaan. Als alternatieve route naar het paradijs zou je kunnen proberen het leven van mensen een beetje beter te maken. Maar agressief, fundamentalistisch islamisme verdwijnt niet zomaar. Een van de effectiefste bestrijdingsmethoden is te zorgen dat de rekrutering moeilijker wordt. Je hebt op de Kaukasus duizenden families met familieleden die zijn gedood of verdwenen – voor die mensen bestaat er in de wereld geen rechtvaardigheid.

‘Je kunt militanten hoop geven dat er een andere uitweg is. Maar dan moet je ze niet, zoals wel is gebeurd, eerst laten helpen een terreurnetwerk op te rollen en ze dan alsnog 20 jaar gevangenisstraf geven. Standaard worden verdachten ofwel direct gedood – ofwel ontvoerd, gemarteld en later gedood, waarbij ze dan in een speciale operatie heten te zijn omgekomen. Dat levert weinig motivatie op om uit de bossen te komen.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden