'Ruimte bieden aan islam voorkomt fundamentalisme'

De Soedanese hoogleraar A. An-Na'im waarschuwt dat bij een vijandige houding van het Westen moslims de maatschappij de rug toekeren....

Het is logisch dat zich in Nederland een Hollandse islam ontwikkelt. De islam heeft zich in het verleden altijd aangepast aan de omgeving, meent prof. dr. A. An-Na'im, jurist en kenner van de islam.

De Soedanese hoogleraar rechten aan de Emory-universiteit van Atlanta (VS) ziet in de westerse islam de motor voor de verandering in islamitische landen. 'Het is de taak van de Europese gastlanden de islam ruimte te bieden. De moslim-migranten op hun beurt moeten hun traditie kritisch beoordelen.'

Vorige week sprak An-Na'im op het Institute of Social Studies in Den Haag over de tijdelijkheid van moslimfundamentalisme. An-Na'im zet zich zijn gehele academische loopbaan al in voor een dialoog tussen de islamitische wereld en het Westen. Hij heeft een uitgesproken mening over de manier waarop westerse landen moeten omgaan met moslim-migranten.

Behandelt de dominante cultuur in het Westen de moslims vijandig en eist men totale assimilatie, dan keert de moslimgemeenschap zich naar binnen. In dat geval gaat ook angst overheersen en krijgt het fundamentalisme een kans.

Fundamentalisme is volgens An-Na'im een oprechte en spontane reactie op een diepe sociale, politieke en economische crisis. Het moet niet worden opgeblazen tot de permanente vijand van de westerse beschaving, maar het mag ook niet worden genegeerd in het licht van de triomf van het westerse liberalisme.

Fundamentalisme is ook niet de onontkoombare uitkomst van de historische islamitische traditie. De techniek en de moderne massamedia, zo meent An-Na'im, leiden de laatste decennia tot een verspreiding van de fundamentalistische ideologie. Maar daarna zal diezelfde techniek het fundamentalisme verslaan.

'Alle moslims kunnen op tv zien hoe het experiment in Iran mislukt. Het fundamentalisme daar en elders belooft moslims zelfbeschikking in een politiek stabiele, economisch florerende en technisch moderne islamitische samenleving. Maar het kan die belofte niet waarmaken. Ik twijfel er niet aan dat het fundamentalisme gedoemd is te mislukken.

'De kwestie is alleen hoe lang dat zal duren en ten koste waarvan. Mijn zorg is dat het miljoenen mensenlevens kan kosten en dat fundamentalisme economische ontwikkelingen en de veiligheid in landen ernstig zal belemmeren.

'Van belang is dat zowel moslims als westerlingen zich realiseren dat mensen invloed hebben op dit proces. Moslims door kritisch zelfonderzoek te doen en westerlingen door een open houding aan te nemen, die moslims de ruimte biedt hun moslim-identiteit opnieuw te definiëren en fundamentalisme te bestrijden.'

- Wat kan een overheid doen om de opname van moslims zo goed mogelijk te faciliteren? Islamitische scholen toestaan?

'Dat is niet zonder meer het antwoord. Islamitische scholen kunnen juist leiden tot conservatisme en autoritarisme. Als de overheid zulke scholen toestaat, moet ze de vinger aan de pols houden en controleren wat de docenten de leerlingen daar leren. Het gevaar bestaat dat in die scholen het chauvinisme van de originele culturen waar de mensen uit stammen de overhand krijgt.'

- Moet de overheid een imamopleiding mogelijk maken?

'Dat ligt heel gevoelig. Je wilt moslims de vrijheid geven, maar je wilt ze tegelijkertijd controleren. Ik denk niet dat een overheid een islamitische universiteit financieel moet steunen. Ze kan wel stimuleren dat non-gouvernementele organisaties steun verlenen via partnerships en beurzen.

'Van haar kant moet de islamitische universiteit aantonen dat zij een plek is waar kritisch naar het verleden van de islam wordt gekeken. Docenten moeten niet alleen monologen houden waarin ze de mythe van het mooie islamitische verleden in stand proberen te houden.'

- De helft van de Turken en Marokkanen in Nederland voelt zich 100 procent Marokkaan of Turk en totaal geen Nederlander. Geeft Nederland niet te veel ruimte?

'Je kunt afdwingen dat een migrant zich aanpast, maar zijn loyaliteit kun je niet forceren. Dat is een emotionele kwestie.

'Wellicht dat hier wat valt te leren van de Amerikanen. Migranten horen direct wat het betekent om Amerikaan te zijn en dat je daar trots op moet zijn. Er is in de VS een systematische hersenspoeling van elke nieuwe burger als het gaat om de Amerikaanse identiteit. Europeanen zijn minder chauvinistisch. Twijfelen of ze moeten kiezen voor assimilatie van migranten, of dat ze ruimte moeten geven. Als Nederland wil dat migranten zich Nederlander gaan voelen, moet men op zijn minst eerst zelf weten wat dat Nederlander-zijn inhoudt.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden