Rondleiding biedt nieuwe blik op KGB

'In Amerikaanse films worden we altijd afgebeeld als griezels in strenge uniformen en met monsterlijke, beestachtige koppen', klaagt Valeri Andrejev, kolonel van de FSB oftewel de vroegere KGB....

BERT LANTING

Van onze correspondent

Bert Lanting

MOSKOU

Maar Andrejev is dan ook ingehuurd om de KGB te laten zien zoals de geheime dienst zichzelf wil zien. Tegen betaling van dertig gulden per persoon leidt de FSB-kolonel bezoekers rond door het KGB-museumpje achter het beruchte hoofdkwartier van de KGB.

Ditmaal zijn het er 25 oftewel 7500 gulden, een welkome aanvulling op het magere budget van de Russische geheime dienst, die steeds meer moeite heeft zijn personeel te betalen.

Het zijn voornamelijk buitenlanders die komen griezelen. Voor de doorsnee Rus is de toegangsprijs wel erg hoog, en de KGB is nu eenmaal niet een organisatie waar je vrijwillig op bezoek gaat .

Ook in Rusland heerst een negatief beeld van de KGB, klaagt Andrejev. 'De oprichter van de Tsjeka (de voorloper van de KGB), Feliks Dzerzjinski, wordt hier de Rode Beul genoemd.' Maar dat is volgens Andrejev maar één kant van hem. Hij legt liever de nadruk op Dzerzjinski's rol bij de economische hervormingen in de jaren twintig.

'Toen was de roebel convertibel. Dat lukt nu na zoveel jaar hervormingen nog steeds niet. Toen draaide de industrie op volle toeren en kwamen buitenlandse investeerders naar de Sovjet-Unie

.'

De FSB-kolonel palmt zijn buitenlandse klanten behendig in. Voor de Nederlanders heeft hij 'de eerste industriële spion uit de geschiedenis': tsaar Peter de Grote, die 300 jaar geleden onder een valse naam Nederland bezocht om de kunst van schepen bouwen af te kijken. Voor de Amerikanen heeft hij de atoomspion Abel, die uiteindelijk werd geruild tegen de neergeschoten Amerikaanse piloot Gary Powers. Hij laat de gifnaald zien waarmee Powers zelfmoord had moeten plegen ('Gelukkig koos hij voor het leven'). En voor de Britten heeft hij het pijpje van de meesterspion Kim Philby, die naar de Sovjet-Unie overliep.

Om de Duitsers te imponeren laat hij zien dat Moskou dankzij zijn spionnen al ruim voor de Duitse inval beschikte over de plannen van Hitlers generale staf voor de operatie Barbarossa. Dat Stalin er niets mee deed, is een tweede, maar daarover zwijgt hij.

Met smaak vertelt Andrejev over de topspion Bystroljotov, die 22 talen kende en zich even makkelijk uitgaf voor een gangster uit Chicago als voor een Braziliaanse aristocraat. Om toegang te krijgen tot de Italiaanse politiek trouwde hij een gravin uit Rome, terwijl zijn vrouw - ook een Sovjet-spionne - voor de oorlog een Duitse officier huwde.

Maar waar zijn de kampen waar miljoenen Sovjetburgers in verdwenen onder het regime van Stalin? Uiteindelijk speelde de NKVD (zoals de KGB toen heette) een hoofdrol in de stalinistische terreur. 'De NKVD is juist een van de organisaties die het meest geleden heeft onder de terreur', verbetert Andrejev de lastige vragensteller.

Dat de geheime dienst zelf ook enthousiast meedeed aan de massale slachtpartijen gaat er bij hem niet in. In plaats van dader was de NKVD toch vooral slachtoffer, beweert hij en hij wijst erop dat liefst twintigduizend NKVD'ers onder de terreur geleden hebben. 'Onze beste mensen zijn destijds omgebracht', klaagt Andrejev.

De bezoekers krijgen koffertjes met geheime satellietzenders te zien die zijn buitgemaakt op Amerikaanse spionnen, het Minox-fototoestel waarmee de Russische dubbelspion Penkovski voor de Britse MI-5 fotografeerde, en de primitieve houders waarin Amerikaanse diplomaten boodschappen verborgen voor hun agenten.

Maar over de strijd van de KGB tegen de dissidenten is er niets. 'Waarom zouden we', zegt kolonel Andrejev. 'Je kunt een paar foto's ophangen, maar wat valt daar nu aan te beleven? Bovendien, we deden toen gewoon onze taak. Het is niet de KGB die de wetten opstelt'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden