Rodin in Beverwijk

Bijna alle mensen wachten op iets, of rusten uit, of pauzeren: het ontbreken van enige vorm van actie is wat de foto's van Roel Visser bindt....

HIER in Holland speelt de politiek geen rol meer. Idealen bestaan niet. Er wordt nauwelijks meer gewerkt. Amusement is het hoogste cultuurgoed. En alleen als er voor EK of WK wordt gevoetbald, is de natie één. Hier in Holland leven we in overvloed. Maar we zijn niet gelukkig.

De sombere woorden zouden, licht galmend, geklonken kunnen hebben in de kerk der Gereformeerde Gemeente in Ederveen. De fotograaf Roel Visser was daar eind jaren negentig toen de kerk op een zondagochtend in maart uit liep. De vrouwen dragen allen een hoedje, de mannen zijn keurig in het pak gestoken. Donkere kleding is zwaar overheersend. De meeste gezichten staan op plechtige, naar zondebesef neigende ernst. Visser fotografeerde in Ederveen - je ziet het in één oogopslag - een bastion van conservatief calvinistisch Nederland.

Ooit, tot in de jaren zestig, was dit beeld van een leegstromende kerk menigeen vertrouwd. In de context van Vissers fotoboek Hier in Holland groeit het uit tot een manifestatie van zeldzaam geworden saamhorigheid. Heel Nederland heeft zich, zo tonen Vissers foto's, overgeleverd aan consumentisme en individualisme. Ederveen is een van de laatste verzetshaarden waar nog hogere, niet-materiële waarden worden gepredikt. Die kerkgangers vormen nog een gelijkgestemde, hechte groep. Hier schaamt men zich niet voor principes. Nee, men is er trots op.

Het was niet de dominee in Ederveen die zo neerslachtig oreerde over de verwording van Nederland - hoewel niet hoeft te worden uitgesloten dat zijn preek op de bewuste zondag een dergelijke strekking had. Nee, in feite is het de kern van het betoog dat Roel Visser in bijna tachtig zwart-wit foto's te berde brengt. Hier in Holland is moralistisch, in de zin dat Visser Nederland met zijn fotografie spiegelt aan de normen en waarden die de Nederlandse samenleving heten te binden. Maar gelukkig heeft de fotograaf ook humor, venijn en mededogen.

Midden jaren negentig nam Visser, die onder meer fotografeerde voor Nieuwe Revu, Het Parool en HP/de Tijd, zich voor de Nederlandse cultuur rond de eeuwwisseling vast te leggen. Omstreeks dezelfde tijd vroeg HP/de Tijd hem om een wekelijkse fotobijdrage. Het voornemen en de opdracht vielen prachtig samen. Met foto's uit Hier in Holland won hij dit jaar de Zilveren Camera in de categorie 'documentaire fotografie'. En in gebundelde vorm blijken de foto's elkaar te versterken - door beeldrijm, of juist door visuele tegenstellingen, door botsende of gelijkgestemde karakters van de geportretteerden.

Visser heeft de uitersten van de Nederlandse samenleving opgezocht. Hij is er, terecht, vanuit gegaan dat een portret van een cultuur expressie en diepgang krijgt door te zoeken naar het afwijkende, en niet door de grijsgrauwe middelmaat te fotograferen.

En zo vormen zij een bonte parade: de bizar geklede feestvierders van dancefeesten; de leerjongen in de Roxy; de worstelaar op de Gay Games in een vechtpak met kuikentjesmotief; de platinablonde, zonnehemelbruine, sillicoongevormde dames met hun Marlboro-lights; de gsm-mannen in de file, met hun leasewagens en de reclameborden van 0906-gsm-seks langs de weg als voornaamste afleiding; maar ook de junk met soep van het Leger des Heils, kinderen en verveelde ouders in de lange rijen van De Efteling, winkelpubliek in megastores.

Wat Vissers foto's bindt, is het ontbreken van actie - letterlijk. Bijna alle mensen wachten op iets, of rusten uit, of pauzeren. Campinggasten zitten voor hun caravan, op hun plastic Hartmann-stoelen. De zakenlieden - mobieltje aan het oor - zitten op net zulke stoelen bij de McDrive in Amsterdam-Zuid-Oost. Een hevig geblondeerd meisje in hevig wit-oplichtende, strakke en blote outfit drinkt 's nachts om kwart voor twee tussen het dansen door een cola in de Baja Beachclub, Rotterdam. En op een 1 mei-manifestatie van de PvdA in - teken des tijds - een discotheek is een oudere deelnemer - teken des tijds - in slaap gesukkeld.

De passiviteit is een gemeenschappelijk kenmerk van Vissers Holland-foto's. Het tonen van bijverschijnselen is een ander. Visser fotografeert in de marge van de officiële plechtigheden of evenementen die een groot publiek trekken. Eenzaam kijkt een bezoeker vanuit zijn skybox uit over de massa in de Amsterdam Arena bij de Champions League-finale. Wezenloos staren Big Brother-watchers naar de dranghekken rond het openbare-televisiehuis in Almere.

Het is een beproefd middel van fotografen om de kantlijnen van het nieuws en maatschappelijke verschijnselen op te zoeken, ook al omdat het hen de mogelijkheid biedt zich te onderscheiden van de concurrenten. Visser legt daarbij een scherp oog voor detail aan de dag. Weergaloos is zijn portret van een groep van zes vrouwen en meisjes bij de Zwarte Markt in Beverwijk. Ze zitten op een bank bij een parkeerplaats. Vier van hen hebben, als Rodins Penseur, maar toch heel anders, het hoofd gestut met hun arm die leunt op de knie. Met gebogen rug, de blik eindeloos vermoeid van het sjouwen langs honderden kramen, wachten ze - op de bus of ander vervoer.

De bezoekers van de Zwarte Markt kunnen rekenen op Vissers sympathie, zoals de vrouwen met de doorgroefde gezichten in een snackbar in de Haagse Schilderswijk dat kunnen. En de asielzoekers in hun troosteloze bed-bad-en-brood-centra. De fotograaf heeft een zwak voor degenen die zich om wat voor reden dan ook niet (kunnen) verschuilen achter uiterlijke schijn. De stoere man, mooie valhelm, leren pak, zware motor, is in wezen een verlegen binkie - zie je als hij voor het begin van de wedstrijd in Luttenberg indringend wordt aangestaard door een, nou ja . . ., stuk van een meid. En twee kerels op de Motorrai in Amsterdam worden weer de jongetjes van twintig jaar geleden, en dromen, plastic tasjes met brochures aan de hand, nog steeds van de helse machine die ze vermoedelijk nooit zullen bezitten.

Het venijn steekt de kop op als Visser zich begeeft in de wereld van schittering en glamour. De oudere dame op de TEFAF-beurs in Maastricht personifieert de stortvloed aan protserigheid en prijzig antiek. Haar te lange bontjas, haar zorgvuldig gedrapeerde shawltje, de grote oorhangers, de glinster-ring en het horloge met edelsteen maken haar, op de antiekbeurs, tot een karikatuur van overdaad. Een soortgelijk beeld van puissante rijkdom, maar subtieler, is dat van drie auto's, een Mercedes, een cabriolet en een BMW op de oprit van een witte edelkitschvilla in Zandvoort.

Ook met de fake-feestelijkheid van de televisiewereld weet Visser wel raad. Na afloop van de Edison Awards-uitreiking is er een party in een RTL-studio, waarbij een kaartspel verpozing moet bieden. Een kant van de tafel wordt bezet door lusteloos voor zich uit starende spelers. De kaarten worden gedeeld door een croupier die de vergelijking met een etalagepop glansrijk doorstaat.

Ook op het feest van de cast van Onderweg naar morgen was Visser present. Hij fotografeerde de collega's van, vermoedelijk, de roddelbladen die elkaar verdringen om soapsterretjes in het vizier te krijgen. Het tafereel suggereert een gebeurtenis van wereldformaat. In die zin kan deze foto gelden als een metafoor voor de reportagefotografie in Nederland, waar amusement, geld verdienen, ongegeneerd consumeren en spenderen het aanzien van de samenleving bepalen.

Visser toont aan dat de Nederlanders gedesoriënteerd zijn geraakt tijdens de economische bloei. Ze smijten met geld, maar blijven ontevreden. Ze rennen naar party's en events, maar echte vrolijkheid vinden ze er niet. Zelfs in de meest extravagante uitdossing vallen ze niet op, omdat iedereen te druk met zichzelf is om nog om zich heen te kunnen kijken. Religie en politiek zijn marginale verschijnselen geworden, niets doet er nog werkelijk toe.

De ware calvinist zou tandenknarsen en weeklagen als hij een dergelijke bittere maatschappijvisie formuleert. Maar Visser, gezien zijn fotografie niet onbekend met het protestants gedachtengoed, heeft besloten de zinledigheid met ironie te aanschouwen. Daardoor biedt hij ruimte voor een minder moralistische gevolgtrekking. Hopeloos is de toestand hier in Holland niet. Want wie, zoals bijna iedereen, wacht of pauzeert doet niemand kwaad. En al die wachtenden bij elkaar wekken de indruk dat er ook wel weer een tijd komt waarin echt iets gebeurt.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden