Retourtje naar het stenen tijdperk 'ALS HET VROEGER IS, DAN IS HET GESCHIEDENIS'

NEE, ZELF hebben ze nog geen geschiedenis, daar zijn ze het over eens. In de tien jaar die zij hebben doorgebracht in Schothorst-Noord, een nieuwbouwwijk in Amersfoort, is de wereld zo'n beetje hetzelfde gebleven, denken Robin, Joost, Kim en Stefanie, leerlingen van groep 7 van basisschool De Weesboom....

Geschiedenis, dat gaat over ridders, soldaten en oorlog. De Tweede Wereldoorlog, weten ze, die was niet eens zo heel lang geleden, maar is wél echte geschiedenis. Na enige discussie besluiten ze dat die oorlog ergens tussen 1925 en 1945 moet hebben plaatsgevonden. Hun opa's en oma's leefden toen al. Joost z'n opa heeft bommen moeten maken voor de Duitsers, 'en als hij niet hard genoeg werkte, trokken de bewakers zijn nagels eruit', rilt Joost.

Robins opa weigerde te vechten omdat hij geen mensen wilde doden. 'Voor straf moest hij toen sloten graven.' Hun meester Cor kan er ook spannende verhalen over vertellen. Over hoe mensen zaten te bibberen in kamers achter zwarte gordijnen, over de bommen die ze hoorden vallen als ze dicht opeen in een schuilkelder zaten.

Anne Frank? Ja, die naam hebben ze alle vier wel eens gehoord. 'Zat die niet in een kast?', probeert Robin. 'Omdat hij niet het leger in wilde?' Nee, joh! De twee meiden stuiven op. Anne Frank was een meísje! 'Een beroemd meisje, iets ouder dan wij, dat een dagboek schreef. Ze werd opgepakt door de Duitsers.'

Waarom een gewoon meisje zomaar werd opgepakt en vermoord, dat weten ze geen van vieren. 'Dat deden de Duitsers altijd', denkt Kim. 'O ja, joods', roepen ze even later in koor. Stefanie: 'Hitler was een hele slechte man die alle joden wilde doodmaken.' 'Hij wilde de wereld hebben', weet Joost. Gelukkig, valt Kim in, heeft hij zichzelf vermoord. 'En zijn hond ook.' Voor die hond vindt ze het wel zielig.

Boeken over vroeger? 'Nou dat ligt eraan', zegt Kim. 'Ik lees ze alleen voor de lol als het een beetje griezelig is.' 'Ja leuk, over heksen en tovenaars', vindt ook Stefanie. Maar of dat nu echt over vroeger gaat? Het is toch vaak verzonnen? Boeken over piraten zijn wel echt geschiedenis, stelt Robin, want piraten hebben echt bestaan, net zoals vikingen. Ha, denkt Kim, dan is haar favoriete tv-programma Wickie de Viking óók geschiedenis. Maar dat geinige vikinkje heeft toch net zo min geleefd als de smurfen? Het ligt er maar aan, zegt Robin peinzend. Neem nu het verhaal over Adam en Eva, is dat geschiedenis? 'Bij mijn geloof is dat echt gebeurd', zegt Robin. Want bij hem thuis zijn ze bij de Jehova's Getuigen. 'Maar als je niet gelooft moet je het zeker weten. Dat weet je pas als je een potscherf vindt. Of een bot.'

Bij de geschiedenisles in groep 7 gaat het vandaag over die vragen. Hoe komen we erachter wat er vroeger precies is gebeurd? Volgende week staat de klas op zijn kop. Dan is het de Kinderboekenweek. Het onderwerp is dit jaar 'De Tijdmachine'. Ze doen dan allerlei dingen naar aanleiding van boeken over 'vroeger': toneelstukjes, verhalen schrijven, tekenen. En lezen natuurlijk. Maar vandaag liggen de gewone geschiedenisboeken, van de methode Bij de tijd, opengeslagen. Met mooie plaatjes van schilderijen vol voedsel.

De klas van meester Beers telt 28 leerlingen. Allemaal Nederlands, allemaal gekleed volgend de laatste kindermode. Ze hangen aan meesters lippen. Het is een mooi verhaal, met zwier verteld. Via de ranzige boter op de warme camping en de barbecue zonder aanmaakblokjes voert Beers zijn klas mee naar het dijkhuisje van zijn oma in Durgerdam, dat uitkeek op de Zuiderzee. Hoe hield een vissersvrouw de vangst vers in dat koelkastloze tijdperk? En de boter? En hoe kreeg je het warm in huis zonder cv of gas? Waarop brandde de oven?

Beers geeft de voorzetjes, en dan blijken de kinderen alles zelf al te weten. Hoe je fikkies stookt, en hertenvlees rookt. Nee, ze hebben nooit een zoute of een zure haring zien zwemmen. Vis kan worden ingelegd in zout of zuur, of worden gedroogd. Dat doen ze nu nog. Ingmar heeft het in Zweden zelf gezien. Stokvis heet dat, je kunt er iemand de hersens mee inslaan, zo hard is die droge vis. En scheepsjongens aten scheepsbeschuit, vertelt Irene. Dat zag ze in een film. Je moest er wel de wormen uitkloppen voordat je een hap nam. 'Gét' Toch een geluk dat zij nu leeft.

0 AAR HOE WE dat nu allemaal weten, daar komen de kinderen niet uit. Gewoon doorverteld, van vader op zoon, oppert er een. Maar dat is onzin. Hun opa weet toch zeker niet wat zijn familie vierhonderd jaar geleden at? Nee, we weten dat van schilderijen en boeken - langzaam duwt Beers de klas in de richting van de goede antwoorden. En van opgravingen in kuilen die openliggen als ze in Amersfoort weer eens een nieuwe boulevard aanleggen. Dan komt er vaak een pot of pan te voorschijn.

'Ze vinden ook wel eens een kookboek', roept Samareh enthousiast. Ze mag, stikkend van de lach, een stukje voorlezen van zo'n oud recept. 'Ende ge nemet de terwen bloeme, de suicker ende gamber poedere ende mingelt dies altegader. . .' Idioot praatten ze vroeger. Toch snapt iedereen nu hoe je zo'n gembertaart bakte.

Cor Beers, behalve leerkracht in groep 7 directeur van De Weesboom, gelooft niet dat 'we' een generatie opvoeden zonder enig historisch besef. Tweede-Kamerleden mochten dan, zo bleek vorig jaar uit een provisorisch toetsje, een bedroevende kennis van historische feiten bezitten, de generatie vóór hen kon wel de feiten en jaartallen opdreunen, maar had geen geweldig historisch besef. 'En dat is waar het me om gaat: proberen een beeld te schetsen van de veranderende tijden. Hoe mensen leefden, dachten en nieuwe dingen ontdekten, fouten maakten, van de prehistorie tot nu. Het is belangrijk dat kinderen een gebeurtenis kunnen plaatsen in een context, zich een voorstelling maken. En dat ze steeds het verband met het heden kunnen leggen.

'Als je iets vertelt over nomadenvolkeren, kun je ook voorbeelden geven van nomaden in onze tijd. Hetzelfde geldt voor primitieve vormen van landbouw. Zo leer je ze dat er niet één geschiedenis is, die van het Westen, dat de ontwikkeling niet overal in de wereld gelijk verloopt. Ik denk dat deze kinderen een groter historisch besef hebben dan wij zelf vroeger. Minder feitenkennis, maar meer inzicht.'

'Wat heeft het voor zin om te weten dat de slag bij Nieuwpoort in 1600 was?', valt Bert van den Tweel, leerkracht in groep 8 zijn collega bij. 'Die slag was een onbeduidende schermutseling, iets wat nu elke dag in de binnenstad gebeurt. Waarover ging het, hoe lagen de verhoudingen? Zulke dingen vroegen wij ons niet af. Deze kinderen wel. Ze zijn geïnteresseerd in het hoe en waarom.' Hij vindt geschiedenis een heel belangrijk vak. 'Maar ja', zucht hij, 'ik vind alle vakken belangrijk. Je moet woekeren met je tijd.'

Wat de overheid belangrijk vindt op school, is vastgelegd in de zogenoemde 'kerndoelen basisonderwijs'. Daarin staan de landelijke minimumeisen voor alle schoolvakken geformuleerd. Elke school kan er zijn eigen invulling aan geven. Het 'kerndoel' voor het vak geschiedenis is wel erg globaal: kinderen moeten 'conclusies kunnen trekken uit historische bronnen'.

Beers: 'Daar houden we ons wel aan. Al betekent dat natuurlijk niet dat kinderen met een potscherf in handen zitten, of met een oorkonde. Een 'historische' bron kan een gebouw zijn, een familiefoto, een brief. Het gaat erom dat kinderen begrijpen hoe het verleden in het heden zichtbaar is. Dat geschiedenis niet zomaar een serie verhaaltjes uit de oude doos is.'

Historische jeugdromans gebruiken ze niet bij de geschiedenisles. 'Voorlezen vinden kinderen altijd heerlijk', zegt Beers, 'en de meesten het ''vrij lezen'' ook. Het zijn de uitjes bij het gewone programma, dat moet niet óók 'geschiedenis' worden, dan is het vrije ervan af. Maar als ik Thea Beckmans Kruistocht in spijkerbroek voorlees, vertel ik naar aanleiding daarvan wel iets over de kruistochten.'

Om de leerlingen bij de les te betrekken behandelen Beers en Van den Tweel per les een thema, zoals vandaag 'eten en drinken'. Maar zij doen dat in de chronologie van prehistorie tot heden: in groep 6 begint het met de steentijd, via de Romeinen, de Middeleeuwen en de Gouden Eeuw gaat het in groep 8 naar de moderne tijd.

'Ze moeten toch één keer het totale overzicht krijgen', vindt Van den Tweel. Want in de basisvorming, de eerste jaren van het voortgezet onderwijs, ligt de nadruk toch al eenzijdig op de laatste twee eeuwen - dit overigens tot ongenoegen van vele historici. Van Tweel: 'Als je de geschiedenis louter thematisch aanpakt: nu eens een weekje vikingen, dan de Tweede Wereldoorlog, ontwikkelen kinderen geen beeld van het tijdsverloop.'

Dat is nu al moeilijk genoeg. Die 'industriële revolutie' waar meester Van den Tweel het deze weken over heeft bij geschiedenis, wanneer was die eigenlijk? Met vraagogen staren Fleur, Wouter, Ilse en Joost nummer 2, achtste-groepers, elkaar aan. Tja. 'Het was in ieder geval ná de Middeleeuwen, denkt Ilse, 'want ze hadden toen al machines.' En het was níet nu, meent Joost, 'want die mensen hadden nooit vakantie.' Een grauwe boel was het in ieder geval wel, daar in die fabrieken. 'Sááááái', gaapt Fleur. 'Vreselijk vind ik deze hoofdstukken. De steentijd, de Romeinen en de Middeleeuwen, dat was echt leuke geschiedenis. Ook veel leuker om bij te tekenen.' Wouter, de oudste, die vandaag twaalf is geworden, merkt pragmatisch op: 'Het wás nu eenmaal saai. Dat vonden die arbeiders ook. Je kunt die tijd toch daarom niet zomaar overslaan?'

Wouter leest graag over vroeger. En niet alleen over vroeger. Als het rotweer is, haalt hij een hele stapel boeken uit de bibliotheek. 'Dan lees ik er wel drie, of vijf, achter elkaar. Maar als het mooi weer is, speel ik buiten. Vorig jaar belandde Wouter in de voorronde van de Nationale Voorleesdag. Hij las het mooiste voor van de hele school. Maar liever leest hij stil, in zijn eentje. Laatst las hij nog een mooi boek over vroeger. 'Het ging over het begin van deze eeuw, met allemaal gammele huisjes, hartstikke arm. Het heette, eh. . . Kruimeltje'

Boeken met verhalen leest Wouter het liefst, maar ook sportboeken 'die vol staan met weetjes en feitjes'. Joost leest alles wat hij te pakken kan krijgen over piraten, zijn lievelingsonderwerp. Hij houdt meer van 'weetboeken' dan van verhalen. 'Boeken over piramiden en zo, daar leer je wat van.' Maar het liefst kijkt hij tv. Ilse leest graag 'boeken over deze tijd. Over hoe andere kinderen voelen en denken.' Fleur is dol op de boeken van Thea Beckman, 'omdat al die dingen van vroeger echt gebeurd zijn, ook al zijn de kinderen in die boeken verzonnen.'

Dat heb je vaker met boeken over vroeger, concluderen de achtstegroepers. En met films. Het is een beetje echt, en een beetje verzonnen. Soms hindert het ze om niet te weten wat er is toegevoegd om het verhaal leuker te maken. Er moeten toch ook cowboys hebben bestaan die niet stoer waren, of die mis schoten. 'Neem Pocahontas', bedenkt Fleur, 'Die Disney-film. Ja, natuurlijk gingen de Engelsen naar Amerika en joegen ze er de indianen weg. En er zal ook wel eens een soldaat op een indianenmeisje verliefd zijn geworden. Maar dat haar vader dan ook meteen opperhoofd was. . . en of ze echt zo mooi was - ik weet het niet hoor.'

Cor Beers heeft in zijn lessen geen last van de 'verdisneyisering' van de geschiedenis. 'Natuurlijk komen ze met zwart-wit beelden over vroeger. De goeien en de slechten, de wilden en de nobelen. Maar dat is altijd zo geweest. Kinderen hebben altijd met indiaantjes, cowboys en piraten gespeeld, ook vóór het televisietijdperk. Je hebt je eigen circuit; je vertelt je eigen verhaal over de geschiedenis, los van hun voorkennis. Maar herkenning helpt wel, soms.'

Beers is tevreden over de animo tot lezen op zijn school. 'De kinderen op deze school komen niet uit een achterstandsmilieu, maar je hebt er altijd bij die thuis nooit lezen, die andere dingen doen zoals sporten of computeren. Een paar jaar geleden dachten we dat we het dik zouden verliezen van de televisie. Maar dat dat valt mee. Lezen blijkt voor de meeste kinderen iets onvervangbaars. Bijna alle kinderen hier op school zijn lid van de bibliotheek en de meesten maken er vaak gebruik van.'

0 E KINDEREN van groep 7 en 8 van De Weesboom hebben er wel zin in, in de Kinderboekenweek. 'Dan zijn er de hele week leuke dingen te doen op school, schminken en verkleden en zo', herinneren ze zich van vorige jaren. 'De tijdmachine' is een grappig onderwerp, al vinden ze het flauw dat er iets is gekozen wat niet echt bestaat.

Helaas. Want áls ze echt een dagje op stap mochten met zo'n machine, dan zouden ze het wel weten. Joost uit groep 8 reist dan ijlings naar een piratenschip in de vorige eeuw. 'En dan wil ik de kapitein zijn. De echte kapitein werp ik voor de haaien.' Ilse droomt van een leven als prinses op een groot kasteel, en dan reist Fleur met haar mee als heks. 'Ja, dat is wel lollig. Als ik tenminste niet op de brandstapel word gegooid.' Wouter wil een retourtje naar het stenen tijdperk om 'met eigen ogen te zien hoe ze dat deden, op jacht gaan en in grotten wonen. 'En ik zou ook wel willen horen hoe ze toen praatten. Konden ze toen eigenlijk wel praten?'

Ook in groep 7 is de prehistorie een favoriete reisbestemming. Stefanie zou ze wel eens echt willen zien, die mannen die liepen te zwaaien met knotsen en bijlen. 'Zeker omdat ze toen in hun blootje liepen, hè', pest Robin. Nou nee, want daarvoor hoeft zíj niet naar de steentijd, pareert ze. Joost wil terug naar het premenselijke rijk van de dino's, 'om te kijken of het een beetje klopt wat ze in al die films hebben nagemaakt'.

En Robin? Die aarzelt, omdat hij niet weet of waar hij heen wil 'wel geschiedenis is'. 'Als het vroeger is, dan is het geschiedenis', beslissen zijn klasgenoten. Nou, dan wil Robin wel een dagje terug naar de tijd van Jezus. 'Ik zou die wonderen van Jezus wel eens in het echt willen zien. Hoe hij dat deed, dat lammen opeens konden lopen, daar ben ik zo benieuwd naar. Maar dan neem ik wel m'n camera mee.'

Aleid Truijens

De Kinderboekenweek duurt tot en met 11 oktober. Thema: 'De Tijdmachine'.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden