Interview Renée Römkens

Renée Römkens: ‘Vrouwen mogen weer gewoon gepakt worden’

Renée Römkens Beeld Rebecca Fertinel

Bezorgd en hoopvol neemt directeur Renée Römkens afscheid van vrouweninstituut Atria. Na honderd jaar vrouwenkiesrecht zijn we een eind op weg. Als nu maar niemand dat terugdraait.

Renée Römkens zag dit voorjaar bij de Verenigde Naties in New York hoe snel vrouwenrechten kunnen sneuvelen. Als directeur van het kennisinstituut voor emancipatie en vrouwengeschiedenis Atria was ze daar bij de jaarlijkse vergadering van de commissie die moet waken over de uitvoering van die rechten: de Commission on the Status of Women. Een verrassende coalitie van Saoedi-Arabië, het Vaticaan, Rusland en de Verenigde Staten sloeg de handen ineen. Op een haar na lukte het Saoedi-Arabië en Bahrein om de slotverklaring te slopen, waarin wordt gesteld dat vrouwenrechten uit het verleden beschermd moeten worden. ‘Dat is eigenlijk alleen door een procedurele fout mislukt’, zegt Römkens.

Ook minister Ingrid van Engelshoven (OCW) bezocht deze vergadering en zei na afloop geschrokken in de Volkskrant dat zij zich grote zorgen maakt: ‘We moeten heel alert zijn.’

Gisteren opende Van Engelshoven in Amsterdam de tentoonstelling De straat op! 100 jaar vrouwenkiesrecht en activisme, samengesteld door Atria. Renée Römkens, die de pensioengerechtigde leeftijd heeft bereikt, zwaait na zeven jaar af als directeur. Haar opvolger wordt Kaouthar Darmoni, die op genderstudies promoveerde aan de Parijse universiteit Sorbonne.

Op de dag van dit gesprek werkt Römkens nog aan haar afscheidstoespraak, waarin ze wil waarschuwen voor de nieuwe assertiviteit waarmee een toenemend aantal Europese landen, aangespoord door het Vaticaan, vrouwenrechten wil terugdraaien. Omdat dan altijd mensenrechten volgen, is de werktitel van haar speech ‘Vrouwenrechten zijn de kanarie in de kolenmijn’.

De Canadese schrijfster Margaret Atwood zei het precies zo.

‘Is dat zo? Inclusief kanarie? Dat wist ik niet. Ik heb deze zomer wel The Handmaid’s Tale herlezen. Indrukwekkend hoe Atwood al 35 jaar geleden beschreef wat er nu op het spel staat.’

Paus Franciscus, alom bejubeld om zijn inspanningen voor de armen, heeft nog steeds niet veel op met rechten voor vrouwen, homo’s en transgenders.

‘Deze paus heeft echt een tegenoffensief ingezet. Dat is ook de conclusie van een vorig jaar verschenen rapport van EPF, het netwerk van europarlementariërs die zich hard maken voor het recht op anticonceptie en abortus, over de religieus-populistische beweging Agenda Europe.’ 

Dit verbond van conservatieve activisten spant zich in om, aangespoord door het Vaticaan, mensenrechten terug te draaien van in hun ogen ‘radicale’ seculieren, feministen en homoseksuelen. Hun anonieme manifest heet Restoring the Natural Order (‘Herstel van de natuurlijke orde’). De inspanningen van Agenda Europe hebben volgens de europarlementariërs al geleid tot de Poolse anti-abortuswet, het grondwettelijk verbod op het homohuwelijk in Slowakije van vier jaar geleden en een reeks pogingen om abortusrechten en gelijke behandeling van lhbti’ers in Midden-Europa te beperken.

Paus en populisme zijn op het moment een groter gevaar voor Europese vrouwen- en mensenrechten dan de islam, betoogt u?

‘In een complexere wereld richten mensen zich steeds hardnekkiger op kleine zekerheden, zoals het gezin. Achter populisme schuilt daarom vaak een regressieve bevolkingspolitiek en het soort simplificaties dat Margaret Atwood zo goed beschrijft. Kijk ook naar Trump en Bolsonaro: bij beiden mogen vrouwen weer gewoon gepakt worden.’

Wat is het voornaamste dat honderd jaar vrouwenkiesrecht Nederland heeft opgeleverd?

‘Het bewustzijn dat kiesrecht een fundamenteel recht is, heeft zich vanaf toen als een olievlek verspreid. Een recht dat je toegang geeft tot burgerschap en alles wat daarmee samenhangt.’

Van de 150 Tweede Kamerleden is nu eenderde vrouw. Hebben Nederlandse vrouwen voldoende gebruikgemaakt van dat burgerschap?

‘Dat is een interessant punt. Daar zie je hoe Nederland cultureel-historisch gezien een specifieke traditie heeft die vrouwen hindert.’

Wat is er specifiek aan?

‘De christelijke traditie in Nederland waarin ook een sterke moederschapsideologie is verweven. Dat zie je ook terug in het hoge aandeel deeltijdwerk. Wat het specifiek Nederlands maakt: na de Tweede Wereldoorlog kozen we er hier voor om een relatief hoog basisloon af te spreken, vanuit het idee dat het gezin een kostwinner heeft.’

Hebben andere landen dat niet?

‘Hoe de kostwinnersideologie hier in sociaal-economische termen is vertaald, dat had je elders niet. In de beginjaren van de Sociaal-Economische Raad gingen debatten erover dat iemand zijn gezin moet kunnen onderhouden, omdat de moeder thuis moet zijn. Kijk dan eens naar de ons omringende landen in die tijd: in Duitsland, Frankrijk, Engeland was het veel gewoner dat vrouwen ook werkten.’

Dus omdat Nederland zich een goed minimumloon kon veroorloven, bleven vrouwen achter op de arbeidsmarkt?

‘Ja. En je ziet dat daardoor de voorzieningen voor kinderopvang in Nederland ook dramatisch slechter zijn ontwikkeld vergeleken met de ons omringende landen. Zowel in capaciteit als in pedagogische kwaliteit.’

Renée Römkens studeerde criminologie en psychologie en is bijzonder hoogleraar gendergerelateerd geweld aan de Universiteit van Amsterdam. Lang voor de #MeToo-beweging promoveerde ze cum laude op het eerste onderzoek in Europa naar de omvang en aard van geweld tegen vrouwen in heteroseksuele relaties. Ze deed veel onderzoek naar wet- en regelgeving over geweld tegen vrouwen voor onder meer de Europese Commissie en de Raad van Europa.

Waar in Europa komt geweld tegen vrouwen het meest voor?

‘Het Bureau voor de Grondrechten van de Europese Unie deed het betrouwbaarste onderzoek, waarin alle Europese landen zijn vergeleken. Het komt overal veel voor, maar je ziet dat de rapportage van partnergeweld in onder meer Nederland, Duitsland en Frankrijk veel hoger is dan in een aantal Centraal-Europese landen, zoals conservatief Hongarije. Hoe moeten we dat duiden? Dit rapport stelt dat vrouwen in landen met een lange traditie van voorzieningen voor slachtoffers, zoals opvanghuizen, makkelijker zeggen wat hun is overkomen.’

U hebt vaak betoogd dat we partnerdodingen uit de hoek van de eerwraak moeten halen.

‘Er is veel selectieve aandacht voor moorden vanuit eerwraakmotieven. Die zijn er en hebben heel specifiek te maken met een eercultuur, gemixt met islamitische argumenten. Dat moet je noemen en dat doe ik dus ook. Maar wat ik ter discussie wilde stellen, is dat er verhoudingsgewijs veel, meer zelfs, partnerdodingen bestaan door witte mannen gericht op witte vrouwen.’

Jaarlijks worden alleen al in Nederland rond de dertig vrouwen gedood door hun partner of ex-partner, en zo’n zeven mannen. De Raad van Europa spreekt over de hele EU al van ‘femicide’. Maar bij een autochtone Nederlandse familie noemen we partnerdoding nog vaak een ‘gezinsdrama’.

‘Ja, maar je ziet dat wel verschuiven. Deze zomer berichtte het achtuurjournaal over de vrouw die in Kerkrade op straat werd doodgestoken door haar ex. Op primetime. Dat is bijzonder. Daaruit leid ik af dat er een maatschappelijk besef ontstaat dat het bij autochtone Nederlanders óók voorkomt. Dat is heel belangrijk, als je vrouwen beter wilt beschermen.’

Waarom neemt het geweld tegen vrouwen niet af, terwijl het bewustzijn mede dankzij #MeToo toeneemt?

‘Waarom verwacht je dat het zou afnemen?’

Omdat vrouwen zich weerbaarder zijn gaan opstellen?

‘Dat veronderstelt dat als de vrouw zich verzet, de man niet slaat.’

Of dat ze onafhankelijker durven zijn en dus eerder weg kunnen bij zo’n man.

‘Als er voorzieningen zijn, houdt het geweld eerder op, je kunt verdere escalatie voorkómen. Maar geweld komt niet minder vóór door opvanghuizen. Dat geldt voor zowel mannen als vrouwen. Geweld is een basaal element van menselijk gedrag. In de intieme sfeer komen de meeste conflicten voor, dat is een gegeven in de sociale wetenschap. Dat dat zich ook vertaalt in geweld, is helemaal niet zo gek.’

Waarom vermoorden minder vrouwen dan hun mannelijke partner, dan andersom?

‘Mannen zijn sterker. Hormonale factoren spelen waarschijnlijk ook een rol in de regulatie van agressie. En cultuurhistorisch was het lang gelegitimeerd dat mannen geweld gebruikten, omdat de vrouw een ondergeschikte positie had. Je ziet die legitimering in alle religieuze patriarchale tradities terugkomen, van islam tot jodendom tot christelijke theologie. Of kijk naar Rusland op dit moment, over het terugdraaien van rechten gesproken. Daar is onlangs nog besloten dat een eenvoudige mishandeling van je vrouw, waarvoor ze niet naar het ziekenhuis hoeft, niet strafbaar is. Die mishandeling wordt opnieuw gelegitimeerd.’

Nederland houdt niettemin vast aan een ‘genderneutrale aanpak’ van huiselijk geweld. In politierapporten met cijfers vind je hoofdstukjes over kinder-, ouderen- en zelfs dierenmishandeling, maar niet over vrouwen.

‘Dat genderneutraal handelen altijd het beste is, is een wijdverbreide misvatting. Dat zie je ook in discussies over een vrouwenquotum. De drogredenering is dat je, als je geen onderscheid maakt, mensen gelijk behandelt. Terwijl de Commissie Gelijke Behandeling twintig jaar geleden al stelde dat waar ongelijkheid is, je die ongelijkheid moet erkennen om mensen gelijk te kúnnen behandelen. 

‘In een instelling in Brabant voor opvang bij huiselijk geweld bijvoorbeeld. Ik vroeg hoeveel vrouwen en hoeveel mannen er werden opgevangen, want er zijn daar natuurlijk ook mannen. Het antwoord was: ‘Wij kunnen dat niet zeggen want wij zijn genderneutraal, wij registreren niet meer in gender.’ Zo creëer je dus de fictie van genderneutraliteit.’

Is dat geen vorm van luxe?

‘Nee, ik vind dat echt domheid. Ignorance out of arrogance, zoals Amerikanen zeggen. Een voorbeeld. Ik sta op een borrel met een bestuurder van ondernemingsorganisatie VNO-NCW. Ik vertel hem over de kosten van ziekteverzuim als gevolg van huiselijk geweld. Dat is namelijk onderzocht door TNO: in Nederland kunnen die oplopen tot 176 miljoen op jaarbasis. Mil-joen. Dus ik zeg tegen die bestuurder: hier lijkt het toch evident een werkgeversbelang om die kostenpost terug te brengen. Zegt hij: dat is niet waar. Ik: nou, het is dus onderzocht door TNO. En hij: nee hoor, als dat waar was, zouden we het weten.’

Römkens noemt deze denkwijze heel Hollands: ‘Wij zitten hier goed, we zitten hier snor.’ Zij woonde in het buitenland, onder meer als onderzoeker en gasthoogleraar in Amerika en Zuid-Afrika. ‘Daar werd me duidelijk dat we in Nederland niet alleen zelf denken dat we enorm geëmancipeerd zijn, maar dat we over de grenzen ook een geweldige reputatie hebben qua emancipatie. Ten onrechte.’

Laatst werd ze geïnterviewd door The Wall Street Journal. ‘Wij hebben bij de Amerikanen een zeer liberaal imago en dat wordt automatisch geassocieerd met emancipatie. Toen we hem de werkelijke cijfers voorlegden, kon hij niet geloven dat vrouwen zó weinig werken in Nederland.’

En hoe nu verder?

‘Hoopvol en bezorgd. Op het gebied van onderwijs hebben meisjes de achterstand ingehaald. Daar begint het mee: ben je toegerust met kennis om keuzes te maken? Maar de loonkloof is nog steeds ongeveer 18 procent. En bij de doorstroming van vrouwen naar de top bungelt Nederland onderaan. De laatste quotumvoornemens? Die gaan alleen over beursgenoteerde, en niet over álle bedrijven.’

Moeten we ook niet gewoon geduld hebben?

‘Zeker, we zijn op de goede weg en dan duurt het vaak een paar generaties. Mijn zorgen gaan vooral over die backlash. Laat niemand dit terugdraaien.’

Wat is instituut Atria?

Atria wordt grotendeels gefinancierd door het ministerie van Onderwijs, Cultuur & Wetenschap, om de overheid wetenschappelijk onderbouwde data te leveren over onder meer de verdeling van arbeid en zorg en het voorkomen van geweld. Het VN-Vrouwenverdrag verplicht overheden daartoe. Daarnaast is Atria verantwoordelijk voor het behoud van cultureel erfgoed van vrouwen. De archieven van de vrouwenkiesrechtbeweging zijn hier opgeslagen, waaronder het complete archief van voorzitter Aletta Jacobs, dat mede dankzij inspanningen van Römkens de status kreeg van Unesco Werelderfgoed. Wereldwijd hebben maar vijf archieven van vrouwen het zover geschopt (waaronder dat van Anne Frank).

De tentoonstelling De straat op! 100 jaar vrouwenkiesrecht en activisme is t/m 5 januari te zien in OBA Oosterdok, Amsterdam.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden