InterviewTom Postmes

Psycholoog Tom Postmes: ‘Die afkeuring van mensen die geen afstand houden is een middel om solidariteit te vormen’

Leden van een golfclub in Kildare, Ierland houden de afstandsregels in acht.Beeld Getty

De idee dat er weinig voor nodig is om het slechte in ons boven te krijgen, klopt niet. Dat zegt sociaal psycholoog Tom Postmes, die het gedrag tijdens crises bestudeerde. In de coronacrisis ziet hij een nieuwe samenleving zich vormen.

In de bestseller De meeste mensen deugen schrijft historicus Rutger Bregman: ‘Als bommen vallen en dijken breken, komt het beste in ons naar boven.’ Hij hekelt het dominante mensbeeld dat onze beschaving slechts een dun laagje vernis is en dat er maar weinig voor nodig is om het slechte in ons naar boven te halen. ‘Die vernistheorie klopt niet’, zegt ook de Groningse sociaal psycholoog Tom Postmes. Hij doet onder meer onderzoek naar maatschappelijke onrust en menselijk gedrag in groepen en massa’s en geeft lessen crisismanagement aan professionals. In onze reacties op de coronacrisis ziet hij nog niets verontrustends.

Wat is er mis met de vernistheorie?

‘De meeste mensen deugen in de meeste situaties. Dat leert de geschiedenis ons. Op camerabeelden van de evacuatie van de Twin Towers bijvoorbeeld kun je zien hoe gedisciplineerd iedereen de gebouwen verlaat. Mensen staan úren in de rij om af te dalen en maken keurig ruimte voor de brandweer die juist naar boven moet. Iedereen die onder de inslag van de vliegtuigen verbleef, is er levend uitgekomen. Op sommige verdiepingen kwamen mensen op eigen houtje naar het trappenhuis. Andere verdiepingen gingen samen. Op de trap aangekomen voegt iedereen zich naar de regels die zich spontaan hebben gevormd. Zwakkeren werden geholpen.’

In de rij om marihuana te kopen in Denver in de VS. Elke klant moet in een cirkel staan.Beeld Getty Images

Een ontruiming is wat anders dan een gevaarlijke, besmettelijke ziekte.

‘Dan gaan we terug naar de Spaanse griepepidemie van 1918. Vooral in Amerika is die rijk gedocumenteerd. Er kwam een enorme collectieve hulpoperatie op gang waarbij mensen met gevaar voor eigen leven anderen hielpen door geïmproviseerd ambulancevervoer op te zetten en gaarkeukens. Artsen en verpleegkundigen werkten gewoon door, ook toen collega’s om hen heen ziek werden.

‘Ik kan ook Europese voorbeelden aanhalen. De Watersnoodramp. De Blitzkrieg. Het bombardement op Rotterdam. De meeste mensen gedroegen zich ordelijk, hielpen gewonden, blusten branden.’

Er zijn genoeg rampen waarbij mensen elkaar vertrappen.

‘Ja, als iedereen tegelijk gaat rennen, gebeuren er snel ongelukken. Of bij een te hoge dichtheid in een mensenmassa. Dan raken mensen geplet. Maar of die doden het slachtoffer zijn van andermans egoïsme betwijfel ik.’

In de rij om marihuana te kopen in Denver in de VS. Elke klant moet in een cirkel staan.Beeld Getty

Afgelopen zaterdag zei psychiater Witte Hoogendijk in deze krant: zodra er schaarste om de hoek komt kijken, wordt de mens het beest dat hij onder het laagje vernis van beschaving is.

‘Er zijn veel ideeën over hoe mensen zijn. Ik baseer mij liever op hoe mensen zich in de werkelijkheid gedragen, op dagboekverslagen en ooggetuigenrapportages. Lees interviews met mensen die in 2005 in doodsangst vastzaten in de Londense metro na de bomaanslagen. Het eerste wat ze deden was: omzien naar elkaar. In de VS is uitgebreid onderzoek gedaan naar de criminaliteit in de nasleep van overstromingen, aardbevingen, stormen en terroristische aanslagen. Meestal dalen het aantal inbraken en andere vormen van criminaliteit. Ik zeg niet dat er nooit geplunderd wordt, zeker niet als er honger is in combinatie met grote sociale ongelijkheid. Maar het komt veel minder voor dan we denken.’

Op afstand in de rij in Glasgow.Beeld Getty

Hoe verklaart u, met zo’n rooskleurig mensbeeld, dat er in 2019 meer dan 90 duizend mensen zijn omgekomen door geweld?

‘Dat is iets anders, dat is georganiseerd geweld, veelal oorlogen. In groepsverband, vooral in organisaties, kunnen mensen een stuk minder gezellig worden. Ze kunnen groepen tegen elkaar opzetten. Ze kunnen zelfs een genocide organiseren. Ik heb helemaal geen rooskleurig mensbeeld. Ik wil alleen maar zeggen dat het niet spontaan ontstaat.’

Mensen die de nieuwe (afstands)regels rekkelijk interpreteren wordt soms heftig de maat genomen. Zijn dat de eerste barstjes in de solidariteit?

‘Nee. Het is een middel om solidariteit te verwezenlijken. Wij houden er niet van om een ander te corrigeren in de openbare ruimte. Hooguit laten we non-verbaal onze afkeuring blijken. Maar in deze crisis spreken we elkaar wel aan, met als doel eenheid van gedachten te creëren. Hier wordt de nieuwe samenleving gevormd met nieuwe spelregels. Dat is iets positiefs.’

Afstand houden in Londen.Beeld Getty

Hamstergedrag is toch een regelrechte uiting van egoïsme?

‘De ophef over hamsteren is ook weer een voorbeeld van hoe we – door ons negatieve mensbeeld – gespitst zijn op asociaal gedrag. En dat gedrag moet dan massaal verketterd worden. In de praktijk is het land er allerminst door vastgelopen. Er is niemand van de honger gestorven. Hoewel de voedselbanken met de gebakken peren zitten.’

Volgens de Britse massapsycholoog John Drury worden we vanzelf solidair als mensen het gevoel hebben in hetzelfde schuitje te zitten, maar zo voelt het voor veel mensen nu niet.

‘Op dit moment hebben we nog niet een gedeeld lot. Hier in Groningen is de crisis verder weg dan in Brabant. Ouderen hebben meer te vrezen dan jongeren. Jongeren doen er langer over om de afstandsregels serieus te nemen. Dat snap ik. Ik heb zelf drie pubers. Een paar dagen voordat de afstandsregels werden afgekondigd, zaten ze nog met vierhonderd scholieren in de kantine en het RIVM vond het – uit wetenschappelijk oogpunt – niet nodig de scholen te sluiten. De ramp moet zich nog voltrekken. We zitten nog in de verwachting dat het een ramp gaat worden.’

Een rij voor een supermarkt in Livorno, Italië.Beeld Getty

Waarom is de theorie van het dunne laagje vernis zo hardnekkig?

‘Daar zit volgens mij achter dat er altijd een zekere angst is bij de elite voor de massa. Angst dat de massa in paniek raakt en gaat rellen. Die angst leeft nog steeds. Die lacherige persconferentie van Rutte, waarbij hij de deskundige van het RIVM de hand schudt, terwijl hij net het handen schudden heeft afgeraden. Dat gedweep over hoe nuchter ons volk is. Het riep bij mij de vraag op of de premier bewust zo laconiek deed omdat hij bang was paniek te zaaien. Ik vermoed serieus dat hij met die houding probeerde om paniek te voorkomen.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden