Prutswerk met polonium-210, maar erg effectief

Polonium is de opvolger van thallium, het slimste gif voor sluipmoord tot nog toe. Maar alle begin blijkt moeilijk. Door Martijn van Calmthout..

De Amerikaanse firma United Nuclear heeft op zijn website een speciale mededeling geplaatst over polonium-210, het radioactieve element waarmee in Londen de voormalige KGB-spion Alexander Litvinenko is vermoord. United maakt polonium-210 en verkoopt het ook. Via internet. Voor 69 dollar per sample plus taxes. Klopt allemaal.

Maar uitsluitend in minieme hoeveelheden, namelijk 0,1 microCurie, elektrochemisch en onlosmakelijk ingebed in het oog van een naald. ‘Voor een gevaarlijke dosis moet u ongeveer vijftienduizend naaldjes kopen. Zo'n bestelling zou nogal opvallen.’

De naaldjes van United Nuclear dienen als ijk- en demonstratiebronnen voor straling. Andere fabrikanten gebruiken het stralende isotoop, gemaakt door bismuth met neutronen te beschieten in een kernreactor, in antistatische borstels. De alfastraling ervan ioniseert de lucht en laat statische ladingen wegvloeien. Maar weer: de hoeveelheid Po-210 is minimaal.

Waar het polonium-210 ook vandaan is gekomen, helemaal onlogisch is de keuze van de moordenaars voor het spul niet, zegt de Britse chemicus en schrijver John Emsley, auteur van de nu al klassieker The Elements of Murder (Oxford, 2005). Daarin schrijft hij de lugubere geschiedenis van de vier dodelijkste giftige metalen: arseen, kwik, lood en thallium.

Op zich, zegt Emsley, is een gifmoord op een politieke opponent in een wereldstad als Londen niet heel merkwaardig. ‘Londen is het hol van de leeuw. Er zijn hechte exil-gemeenschappen. Overal zijn camera's en politie. Als je als buitenstaander iemand wilt vermoorden en tijdig wegkomen, dan ligt gif meer voor de hand dan kogels of bommen. Slim gif levert tijd op om het land te verlaten voordat iemand beseft wat er gebeurt.’

Geheime diensten, Oost-Europese maar bijvoorbeeld ook de Iraki’s, hebben er hun tegenstanders mee aangepakt.

Emsley noemt de keuze voor radioactief polonium-210 een volgende stap in een oude wapenwedloop tussen gifmengers en artsen. ‘Eind vorige eeuw was vooral thallium een gewild middel. Het leidt tot maagklachten, neurologische uitval en andere dingen waarvan niet meteen helder is dat het om een vergiftiging gaat. Pas met de haaruitval, na een dag of tien, is dat onmiskenbaar. Maar artsen zijn er alert op geworden en er is ook een effectief tegenmiddel.’

Bij mensen die met thallium worden vergiftigd, kan met een simpele urinetest die vergiftiging worden vastgesteld. Daarvoor moet een druppel alcoholisch dithiocarbazone worden toegevoegd. Wordt de urine rood, dan is het een thalliumvergiftiging.

Het slachtoffer is daarna te behandelen met zogeheten Pruisisch blauw, een bekende kalium-ijzerverbinding. Thallium is zo'n effectief gif, omdat het op atoomniveau sprekend lijkt op kalium, dat in levende organismen een cruciale rol heeft. Thallium niet, en dat blokkeert dus het organisme.

Pruisisch blauw is een complex molecuul met de eigenschap dat het graag zijn ingebouwde kaliumatomen verruilt voor thalliumatomen. Het zuigt na toediening bij het slachtoffer het thallium letterlijk uit het organisme. De patiënt heeft na behandeling een goede kans te herstellen.

Exit thallium dus, als gif voor sluipmoorden. Maar wat dan? Polonium-210, zegt Emsley. ‘Dat staat als een van de dodelijkste radioactieve stoffen in alle handboeken. Er is moeilijk aan te komen. Maar het is wel heel erg effectief. En wat het aanricht is onherstelbaar.’

Polonium-210 is een zuivere alfastraler: het vervalt naar lood-206 door uitzending van hele heliumkernen tegelijk. Dat verval gaat snel: in 138 dagen is nog maar de helft van een bepaalde hoeveelheid over. Door het koortsachtige verval genereert het relatief veel warmte. Het is daarom in het verleden, vooral door de Russen, gebruikt als energiebron voor elektriciteitsopwekking in satellieten en ook bakens en boeien. Dat daarvan iets in omloop is, lijkt echter onwaarschijnlijk; dat materiaal is na al die jaren allang vervallen.

De alfastraling van polonium-210 is gemakkelijk af te schermen, papier is al genoeg. Het kan in een simpele papieren envelop naar Londen zijn vervoerd, zonder groot gevaar voor de drager.

Overdosis

Overdosis
In open contact met levend weefsel leidt het stralende polonium tot een drama. De intense alfastraling van niet meer dan een microgram, een stofje nauwelijks zichtbaar met het blote oog, richt in weefsels al zoveel celschade aan dat het afweersysteem het niet meer aankan. Met fatale gevolgen.

Overdosis
Daarmee begint ook het echte raadsel van de Litvinenko-zaak, zegt de Utrechtse docent stralingshygiëne Frans Wiersma. Litvinenko kreeg duidelijk een kolossale overdosis binnen, schat hij op grond van de acute symptomen van stralingsziekte. ‘In die zin lijkt het eerder klunzig beginnerswerk dan een high-tech liquidatie met tijd om weg te komen.’

Overdosis
Dat eerst aan thallium werd gedacht, was logisch vanwege Litvinenko's haaruitval. Maar toen zijn urine nauwelijks thallium bevatte, werd de hypothese radioactief thallium-201. Een doortrapte gecombineerde aanslag, leek het.

Overdosis
Stralingsanalyses gaven echter een onverwachte andere oorzaak: Po-210, onder kenners een gevreesd monster uit de handboeken voor stralingshygiëne. Al was het maar omdat dochter Irène van ontdekker Madame Curie van polonium in 1956 aan longkanker overleed. Na een ongelukje in haar eigen lab, tien jaar eerder.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden